พระเมรุมาศนวัตกรรมสมัยพระเจ้าปราสาททอง

  • Thursday, October 26, 2017 - 00:00

    ผมคิดว่าเรื่องพระเมรุมาศและพระโกศ ทั้ง 2 อย่าง ในการศึกษาของผมคิดว่าพระเมรุมาศที่เราเห็นในงานถวายพระเพลิงพระบรมศพพระมหากษัตริย์ในหลวงรัชกาลที่ 9 และองค์ก่อนๆ เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นในสมัยอยุธยาตอนปลาย ไม่เกินรัชกาลของสมเด็จพระเจ้าปราสาททองลงมา ก่อนหน้านั้นไม่มี โดยเฉพาะพระโกศก็ไม่มี เพราะอย่างนั้นทั้ง 2 อย่างนี้ พระเมรุมาศและพระโกศเป็นนวัตกรรมซึ่งสร้างขึ้นในราชอาณาจักรอยุธยาสมัยพระเจ้าปราสาททอง โดยนำเอาแนวคิดเรื่องจักรวาลของขอมเข้ามาผสมผสาน และมาปรุงแต่งเพิ่มเติม

    เพราะฉะนั้น ก่อนหน้านี้ไม่มีการออกพระเมรุ มีแต่การตั้งพระจิตกาธานขึ้นมาถวายพระเพลิงเท่านั้น เพราะไม่มีหลักฐานที่เกี่ยวข้องกับพระโกศหรือพระเมรุมาศ และเวลาตั้งพระจิตกาธานของกษัตริย์สมัยเก่าจะมีแต่หีบพระศพและเผาเลยในลักษณะนอนตาย แต่สมัยพระเจ้าปราสาททองเปลี่ยนมาเป็นนั่งอยู่ในผอบหรือพระบรมโกศ

    แนวคิดเรื่องนั่งตายนอนตายมีมานานแล้ว และช่วงก่อนพระเจ้าปราสาททอง คนส่วนมากนอนตายและก็ใช้หีบศพ แต่ถ้าเป็นระยะหลังมีการฝังพระศพแบบ 2 ครั้ง คือ ฝัง เมื่อเน่าแล้วก็นำกระดูกมาใส่ในผอบอีกครั้ง ก็มีลักษณะนั่งตาย และตอนหลังเมื่อมีการเผาศพแบบพุทธแบบพราหมณ์ ก็มีการนำเอากระดูกและอังคารมาบรรจุ ซึ่งนี่แหละมันคือการย่อส่วนลงไป ทำให้เกิดผอบ หรือพระโกศที่ตั้งไว้เป็นที่ระลึก

    แต่ในกรณีที่เป็นพระโกศขนาดใหญ่และนำพระศพเข้าไปบรรจุไม่มี เพิ่งมาเกิดในสมัยของพระเจ้าปราสาททอง ทั้งนี้ช่วงก่อนหน้าสมัยพระเจ้าปราสาททอง การถวายพระเพลิงจะเผาตามวัดต่างๆ ภายในเมืองพระนครศรีอยุธยา เพราะฉะนั้นภายในจังหวัดพระนครศรีอยุธยา พระมหากษัตริย์และเจ้านายที่สำคัญทั้งนั้นที่จะปลงศพภายในกำแพงเมือง ถ้าเป็นคนธรรมดาสามัญหรือข้าราชการเอาไปเผานอกเมือง โดยนำศพออกทางประตูผี

    ในสมัยอยุธยา ช่วงสมเด็จพระเจ้าอู่ทอง ในพระราชพงศาวดารหรือในหลักฐานต่างๆ มีการถวายที่วัดพระรามที่อยู่ใกล้ๆ กับบึงพระราม เมื่อถวายพระเพลิงพระบรมศพเสร็จแล้วจึงสร้างวัดขึ้นมา เช่นเดียวกับสมเด็จพระนครินทราชาธิราช ก็ถวายพระเพลิงที่วัดราชบูรณะ เมื่อถวายเสร็จแล้วก็สร้างวัดราชบูรณะขึ้นมา และมีเจดีย์ที่บรรจุอัฐิอยู่ที่วัดด้วย

    พอมาถึงสมัยสมเด็จพระนเรศรมหาราช ถวายพระเพลิงที่วัดวรเชษฐ์ ซึ่งกษัตริย์องค์อื่นๆ ก็คงจะมีการดำเนินการในลักษณะเดียวกัน จึงทำให้เกิดวัดมากมายภายในจังหวัดพระนครศรีอยุธยา อย่างในล้านนา สมัยพระเจ้าติโลกราชก็ถวายพระเพลิงพระศพที่วัดเจ็ดยอด หรือวัดโพธารามมหาวิหาร ซึ่งมีเจดีย์บรรจุพระอัฐิอยู่ด้วย และที่วัดเจ็ดยอดจะเห็นร่องรอยการตั้งพระจิตกาธานด้วย พอมาถึงสมัยพระเจ้าปราสาททองมีการกำหนดตำแหน่งที่จะถวายพระเพลิงคือยอดทุ่งพระเมรุ เกิดขึ้นที่บริเวณหน้าวัดพระมงคลบพิตร

    เรื่องการมีพระเมรุมาศมีมาได้อย่างไร ต้องมองดูที่แนวคิด ซึ่งแนวคิดของพราหมณ์ ฮินดูและพุทธเหมือนกัน ใช้คอนเซ็ปต์ของพระเมรุมาศ ที่จำลองจากสิ่งจริงๆ มา ถ้าเราไปที่เนปาลหรือที่อื่นๆ เขาจะมีรูปของเขาเอเวอเรสต์ ซึ่งอินเดียได้จำลองมา โดยยอดบนสุดของเขาเอเวอเรสต์เหมือนกับเขาพระสุเมรุ และยังมีร่องรอยของน้ำที่เป็นนทีสีทันดรต่างๆ

    เพราะฉะนั้น แนวคิดของคนอินเดียมองว่าที่หิมะคลุมคือสวรรค์ แต่ในพราหมณ์และฮินดูเปรียบเขาพระสุเมรุกับเขาไกรลาสที่มียอดมนแบบพระปราง ซึ่งเป็นที่ที่เทพเจ้าสถิต แต่ว่าในคอนเซ็ปต์ของพุทธนั้น เขาพระสุเมรุคือหลักของโลก ยอดสวรรค์ชั้นสูงสุดสำหรับกามาวจร คือ พุทธศาสนาจะคิดเป็นไตรภูมิ ภูมิแรกคือ กามาวจรภูมิ สองคือรูปาวจรภูมิ และภูมิที่สาม คือ อรูปาวจรภูมิ เหนือขึ้นไปไม่มีภูมิ เป็นโลกุตรภูมิ และในตัวยอดของสวรรค์ชั้นกามาวจรภูมิ คือ ดาวดึงส์ เป็นที่สถิตของราชาของเทพเทวดา

    ตามแนวคิดของพุทธที่ให้ผู้มีอำนาจสูงสุดในบรรดาเทวดา คือ พระอินทร์ ที่ทำหน้าที่ปกครอง ดูแลรักษาโลก ในเรื่องของศาสนาพุทธ พระอินทร์ก็เป็นเพียงหน้าที่เท่านั้นเอง ถ้าหมดเวรหมดกรรม หมดบุญ ก็ไปจุติที่อื่น และก็มีองค์ใหม่มาแทน พระอินทร์ท่านนั่งอยู่ที่ปราสาทไพชยนต์ คือส่วนยอดของดาวดึงส์ เหนือดาวดึงส์ไม่มีเทวดาผู้ใหญ่ ไม่มีเทพผู้หญิงหรือผู้ชาย เพราะมันไม่มีเพศแล้วในโลกุตรภูมิ

    เพราะฉะนั้น ในไตรภูมิเราให้ความสำคัญกับดาวดึงส์ที่พระอินทร์ประทับอยู่ แต่ว่ายอดของสวรรค์ชั้นดาวดึงส์นั้นไม่ใช่ปราสาทไพชยนต์ของพระอินทร์ แต่เป็นพระธาตุจุฬามณี ที่ในคติทางพุทธศาสนาเชื่อว่าเมื่อถวายพระเพลิงพระพุทธเจ้าแล้ว พระอินทร์นำเอาพระเขี้ยวแก้วไปบรรจุไว้ที่ดาวดึงส์ สร้างเป็นพระจุฬามณี ซึ่งนั่นเป็นที่หมายของคนตาย คือ ในอดีตเวลาพระมหากษัตริย์จะสวรรคต เขาจะมีภาพของพระจุฬามณีไว้ข้างหน้า

    ซึ่งมีการบันทึกไว้กรณีของเจ้ามหาชีวิตลาวว่า ให้มองที่ภาพพระจุฬามณี และในภาพเขียนต่างๆ ก็มีพระจุฬามณีหมด เพราะฉะนั้นคนอย่างเราทุกคนมุ่งไปไหว้พระจุฬามณี ซึ่งนั่นเป็นแนวความคิดตามไตรภูมิของไทย ทำให้พระสุเมรุมาศออกมาเป็นรูปที่ต่างกัน อย่างพระเมรุมาศของไทยก็จะใช้พระสถูปเป็นยอด แต่พระเมรุมาศของขอมใช้ตัวปราสาท ดังนั้นเวลาท่านไปเมืองกัมพูชา จะเห็นว่าไม่มีพระธาตุ มีแต่ปราสาท ซึ่งปราสาทนั้นคือตัวจำลองของพระเมรุมาศของฮินดูในสมัยขอม เมื่อเกิดเมืองพระนครขึ้นมา มีลัทธิเทวราชาขึ้นมา ทำให้เกิดการสร้างปราสาทสำคัญอยู่กลางเมือง ซึ่งสัมพันธ์กับพระมหากษัตริย์

    ดังนั้น เมืองที่เกิดขึ้นในสมัยเมืองพระนครระยะแรก เมืองแรกคือเมืองฮารีฮาราไร ซึ่งพระเจ้าอินทรวรมันสร้างขึ้น ตรงกลางเมืองมีปราสาทบาคอง และมีปราสาท 5 ยอดอยู่ข้างบน เมื่อมาถึงสมัยพระเจ้ายโศวรมันก็มีการย้ายเมืองจากนครฮารีฮาราไรมาสู่นครยโศธรปุระ เป็นนครที่ใหญ่มากที่สุด เป็นเมืองสี่เหลี่ยม สร้าง 4x4 กิโลเมตร ตรงกลางมีเขาพนมบาเค็ง ก็เป็นเขาพระสุเมรุสำหรับนครยโศธรปุระ นั่นเป็นต้นกำเนิดของเมืองสำคัญ เมืองที่พระเจ้ายโศวรมันสร้างขึ้นเขาเรียกเมืองพระนคร ในสมัยนั้นเราไม่รู้โครงสร้างอะไรที่สำคัญ แต่พอมาถึงช่วงพระเจ้าสุริยวรมันที่ 1 มันมีการเติบโตขึ้นมา ตรงกลางเมืองมีพระบรมมหาราชวังเกิดขึ้น และสร้างปราสาทที่สำคัญขึ้นมาเป็นแกนกลาง คือ ปราสาทบาปวน ที่คนสมัยก่อนเรียกปราสาททอง เพราะว่ายอดเป็นทอง อยู่ใกล้กับพระบรมมหาราชวังเป็นวัดหลวง

    ตรงกลางพระราชวังมีปราสาทปักษีจำกรง ซึ่งเป็นผีเป็นที่สถิตของนางนาค หมายถึงเทพแห่งแผ่นดิน ซึ่งเขาบอกว่าพระเจ้าแผ่นดินเขมรทุกคืนต้องไปนอนกับนางนาค วันไหนที่งดไม่ไปนอนหมายถึงวันสวรรคต พระราชวังขอมมี 3 ชั้น ชั้นใน ชั้นกลาง และชั้นนอก เหมือนกับพระราชวังของกรุงศรีอยุธยาที่เกิดขึ้นในสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ คือพระที่นั่งสรรเพชรมหาปราสาท ที่นำรูปแบบวังของขอม แนวคิดเรื่องจักรวาลมาใช้ในการสร้างปราสาท และจะเห็นว่ามีการสร้างวัดพระศรีสรรเพชรอยู่ภายในกำแพงพระราชวังชั้นนอกด้วย

    เพราะฉะนั้น จะเห็นได้ว่าอิทธิพลขอมที่เข้าแบบคอนเซ็ปต์เรื่องจักรวาลของขอมที่เกี่ยวกับการสร้างปราสาท แต่ไม่ใช่เรื่องศาสนา เพราะเรายังนับถือศาสนาพุทธอยู่ สิ่งที่สำคัญที่ยังทำให้เห็นว่าเรายังเกี่ยวข้องกับขอมคือ เรื่องปราสาทนครวัด ในสมัยพระบรมราชาธิราชที่ 2 ไปตีกัมพูชาได้นครวัด นครธม เมื่อกลับมาก็นำแนวคิดเทวราชาเข้ามาใช้ในการสร้างประเพณี พิธีกรรม และสิ่งที่เอามาใช้ในสมัยพระบรมไตรโลกนาถ คือ คำว่าวิษณุโลก ซึ่งในสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถมีสงครามกับเชียงใหม่ พระบรมไตรโลกนาถต้องย้ายเรือหลวงไปเป็นราชธานีสำรองอยู่ที่พิษณุโลก เมืองสองแคว และสร้างราชธานีใหม่ขึ้นมา ให้นามว่า วิษณุโลก ชื่อ วิษณุโลกเป็นชื่อของปราสาทนครวัดที่มีความหมายมาก ทีนี้ปราสาทนครวัดเป็นปราสาทที่อยู่ในกำแพงเมืองพระนคร เป็นปราสาทที่แวดล้อมไปด้วยน้ำ เป็นรูปจำลองของพระเมรุมาศแบบขอม

    ตรงนี้สำหรับพระเมรุมาศแบบขอมที่เห็นชัดที่สุดคือปราสาทนครวัด และปราสาทนครวัดหันหน้าไปทางตะวันตก ซึ่งเป็นทิศทางคนตาย ผิดกับปราสาทอื่นๆ เมื่อศึกษาประวัติศาสตร์จะพบว่า ปราสาทนครวัดสร้างขึ้นเพื่อเกียรติภูมิของสมเด็จพระเจ้าสุริยวรมันที่ 2 หลังจากสวรรคตไปแล้ว เป็นรูปพระเมรุมาศ โดยอาจจะเป็นที่ประดิษฐานพระบรมศพก็ได้ เพื่อประกอบพิธีกรรมชนิดหนึ่งที่เรียกว่าอินทราภิเษก เพราะถ้าไปดูที่ปราสาทนครวัดจะเห็นว่าระเบียงปราสาทมีภาพกวนเกษียรสมุทร คือตามคัมภีร์โบราณของอินเดีย พระอินทร์และเทวดาเคยถูกยักษ์ไล่ตกสวรรค์ ก็ต้องมีการเชิญพระนารายณ์มาช่วย ด้วยการกวนเกษียรสมุทรขึ้นมา และนำน้ำทิพย์มาให้เทวดากิน จึงสามารถกลับขึ้นสู่สวรรค์ได้ ดังนั้นพิธีอินทราภิเษกคือ พิธีอภิเษกพระอินทร์กลับเข้าสู่เขาพระสุเมรุ ให้เป็นราชาแห่งเทพ แต่ไม่ได้หมายถึงเป็นพระเป็นเจ้า เพราะขอมไม่ได้คิดว่าพระมหากษัตริย์เป็นอวตารของพระเป็นเจ้า

    ดังนั้น เมื่อสมเด็จพระเจ้าสุริยวรมันที่ 2 สวรรคตแล้ว เขาให้พระนามว่า กมรเต็งชกัตตปรมวิษณุโลก ซึ่งวิษณุโลกจึงเป็นชื่อของปราสาทนครวัด และเป็นตัวอย่างของจักรวาลของขอม แต่ใช้ในงานพิธีบรมราชาภิเษก ซึ่งไทยก็นำมาใช้เหมือนกันในพิธีปราบดาภิเษกของไทยใช้เพื่อคนเป็นของขอมใช้เพื่อคนตาย เพราะฉะนั้นในสมัยพระบรมไตรโลกนาถได้มีการนำความคิดทั้งเรื่องพระบรมมหาราชวัง มหาปราสาท และพระเมรุมาศแบบขอมที่ยอดเป็นปราสาทเกิดขึ้นตรงนี้ พอมาถึงสมัยรัชกาลพระเจ้าปราสาททอง เป็นระลอกที่สองที่อิทธิพลขอมเข้ามาเกี่ยวข้อง

    พระเจ้าปราสาททองท่านมาจากคนธรรมดาสามัญ ทำให้ท่านพยายามจะสร้างประเพณีเพื่อความเป็นจักรพรรดิราชของท่าน ท่านเอาขอมมาใช้มาก จะเห็นว่าสิ่งที่เกิดขึ้น สถาปัตยกรรมสำคัญต่างๆ ก็คือ ปราสาทนครหลวงและวัดที่สำคัญที่แสดงถึงความเป็นเมรุมาศของไทย ที่ใช้วัสดุเป็นศูนย์กลางที่วัดไชยวัฒนาราม ซึ่งจะเห็นได้ว่าจะผิดกับพระปรางค์สมัยก่อนๆ คือ มันได้สัดส่วนทางจักรวาล เรขาคณิต เพราะฉะนั้นผังวัดไชยวัฒนารามเป็นสัดส่วนที่เรขาคณิตมาก เป็นกลุ่มของปรางค์ 5 ยอด เป็นการนำความคิดของขอมมาใช้ และจากกรณีนี้ รัชกาลที่ 3 ได้นำผังแบบวัดไชยวัฒนาราม มาสร้างวัดอรุณราชวราราม แต่รัชกาลที่ 3 ปรับยอดพระปรางค์ไม่ใช่นพสูรย์ แต่เป็นมงกุฎ ซึ่งมีปรางค์องค์เดียวในประเทศไทยที่มียอดเป็นมงกุฎ เพื่อเป็นการถวายมงกุฎแด่พระพุทธเจ้า

    เรื่องของพระเมรุมาศเป็นนวัตกรรมที่เกิดขึ้นในสมัยพระเจ้าปราสาททอง ตั้งพระบรมศพที่พระที่นั่งสุริยาศน์อมรินทร์ เชิญพระบรมศพผ่านกำแพงชั้นนอก คือผ่านสนามชัย และออกพื้นที่กว้างที่เรียกว่าท้องพระเมรุ ซึ่งกรุงเทพฯ ลอกแบบนี้มาจากอยุธยา นอกจากนี้ที่ยืนยันได้ชัดว่าเกี่ยวกับขอมยังมีอยู่ ขอมเวลาเขาถวายพระเพลิงพระบรมศพ ก็มีการเชิญพระบรมศพออกจากพระบรมมหาราชวัง และไปที่ลานที่ตั้งพระจิตกาธาน

    ทีนี้ สิ่งที่ผมคิดว่าลอกมาจากขอมชัดเจนคือ ฐานของปราสาทจตุรมุข มันมีภาพสลักครุฑอยู่รอบ และสิ่งเหล่านี้เกิดขึ้นที่ฐานพระที่นั่งจักรวรรดิ์ไพชยนต์ เพราะผมคิดว่าการที่มีออกพระเมรุ พระบรมโกศ ก็เกิดขึ้นจากการปรุงแต่งในสมัยพระเจ้าปราสาททอง และการถวายพระเพลิงคือการส่งเสด็จกลับไปสู่สวรรค์ แต่ขอมส่งพระมหากษัตริย์กลับพระเมรุมาศเท่านั้น สิ่งที่เป็นเรื่องสำคัญอีกเรื่องหนึ่งคือ การออกพระเมรุมันไปสัมพันธ์กับระบบศักดินา และต่อมาก็ใช้เป็นรูปแบบเลยว่าใช้กับเจ้านาย ขุนนาง ลดหลั่นกันไป กลายเป็นเครื่องแสดงยศศักดิ์ขึ้นมา.

    หมายเหตุ:พระเมรุมาศนวัตกรรมสมัยพระเจ้าปราสาททอง ความเห็นของ ศาสตราจารย์พิเศษศรีศักร วัลลิโภดม นักวิชาการด้านโบราณคดีและมานุษยวิทยา

  • เปลว สีเงิน

    ก็เห็นใจ "อดีตนายกฯ อภิสิทธิ์"! ที่ดิ้นสู้............ ถึงขั้นเตรียมยื่นศาลรัฐธรรมนูญวินิจฉัย ว่าการออกคำสั่ง คสช.ที่ ๕๓/๒๕๖๐ ของนายกฯ เข้าเงื่อนไขการใช้มาตรา ๔๔ หรือไม่? ในความเห็นผมนะ.......
  • บทบรรณาธิการ

    ข้อมูลที่สำคัญในการดำเนินนโยบายแก้ไขปัญหาความไม่สงบในจังหวัดชายแดนภาคใต้กว่า 15 ปีที่ผ่านมาของรัฐบาลไทยตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน โดยการใช้จ่ายงบประมาณสำหรับแก้ไขปัญหาในพื้นที่ ตั้งแต่ปี 2547 จนถึงปีงบประมาณ 2561 รวม 15 ปี งบประมาณ โดยรวมคือ 290,901.6 ล้านบาท
  • เอ็กซ์-ไซท์

    รพ.ตำรวจเตรียมทำวิจัยศึกษาสาเหตุการฆ่าตัวตายของตำรวจ หลังพบเพิ่มมากขึ้น
    แนะตรวจให้ละเอียด ตำรวจท้าเสกฟ้อง รอง ผบ.ตร.-ผบช.น.โต้นักร้องดัง ยันบุกจับกุมที่บ้านดำเนินการตามขั้นตอนของกฎหมาย จะใช้สิทธิฟ้องร้องก็เชิญ รองเลขาฯ อย.เตือนตรวจฉี่ซ้ำแยกแยะชนิดยา เสพติด
    จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยร่วมกับเอกชนผลิตสารเคลือบหมวกกันน็อกกำจัดกลิ่นและฆ่าเชื้อจูงใจคนสวมหมวกวิน
  • x-cite inside

    ปัจจุบันการเรียนรู้ของเด็กได้เปลี่ยนแปลงไป เนื่องจากมีแหล่งเรียนรู้นอกห้องเรียนมากมาย โดยเฉพาะจากสื่อออนไลน์และเทคโนโลยีต่างๆ ที่สามารถเข้าไปพัฒนาการศึกษาของเยาวชนได้โดยไม่ต้องพึ่งตำราและการเรียนในห้องเพียงอย่างเดียว ที่จะทำให้เกิดความเครียดให้แก่ชีวิตพวกเขา รวมทั้งปัญหาสุขภาวะตามมาอีกด้วย
    เมื่อเทศกาลปีใหม่เวียนมาถึง ถือเป็นสัญญาณเริ่มต้นใหม่ของใครหลายๆคน ในการเปิดรับกับสิ่งต่าง ๆ ที่จะเข้ามาในชีวิต บางคนถือโอกาสบอกลาสิ่งไม่ดีในปีเก่า และบางคนใช้ปีใหม่นี้ในการเปลี่ยนแปลงนิสัยและพฤติกรรมการใช้ชีวิตบางอย่างของตัวเอง หรือการเริ่มต้นทำในสิ่งต่าง ๆ ที่ไม่เคยทำ
    โรคติดต่อไม่เรื้อรัง (NCDs) ถือเป็นกลุ่มโรคที่เกิดจากการใช้ชีวิตที่มีความเสี่ยง โดยเฉพาะการกินอาหารที่มากเกินไป รวมทั้งขาดการทำกิจกรรมทางกายที่นำมาโดยโรคอ้วน เบาหวาน หัวใจ ความดันโลหิตสูง อัมพาต อัมพฤกษ์ ที่ทำให้คนบนโลกนี้เสียชีวิตไปมากที่สุด และยิ่งนับวันคนไทยก็มีความเสี่ยงเป็นโรคเหล่านี้มากขึ้น