ถึงแม้ว่าการขยายถนนธนะรัชต์ หรือทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2090 เชื่อมต่อจากถนนมิตรภาพถึงเขตอุทยานแห่งชาติเขาใหญ่ ช่วงกิโลเมตรที่ 11-16 คณะรัฐมนตรีมีมติยกเลิกการก่อสร้างแล้วก็ตาม แต่ต้องไม่ลืมว่า ถนนช่วงกิโลเมตรที่ 2-10 ระยะทาง 8.1 กิโลเมตร ที่มีการขยายไปแล้วจาก 2 เลนเป็น 4 เลน เมื่อเดือนมีนาคมที่ผ่านมา ตัดต้นไม้นับร้อยต้นในสองข้างทาง กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจะต้องทำแผนฟื้นฟูระบบนิเวศ และในมติ ครม.ยังกำหนดให้การปรับปรุงทางหลวง และถนนหนทางต่างๆ ในอนาคต ให้กระทรวงคมนาคมทำตามกฎระเบียบอย่างเคร่งครัด
สิ่งที่องค์การด้านอนุรักษ์ต่างๆ ออกมาต้านการขยายถนนเขาใหญ่อย่างหนัก ก็คือ การคุกคามธรรมชาติ ส่งผลกระทบต่ออุทยานฯ เขาใหญ่ และเสี่ยงต่อการถูกถอดจากมรดกโลกของผืนป่าดงพญาเย็น-เขาใหญ่ อย่างไรก็ตาม ปัญหาการสร้างถนนกับพื้นที่อนุรักษ์เกิดขึ้นมานานแล้ว แต่ก็ยังไม่ได้รับการแก้ไขหรือเปลี่ยนมุมมองใหม่ในการปรับปรุงทางหลวงสู่อุทยานเพื่อลดผลกระทบต่อทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมแม้แต่น้อย
ในมุมมองของนักอนุรักษ์อย่าง พิชา พิทยขจรวุฒิ ที่ปรึกษาสมาคมอุทยานแห่งชาติ ถนนอุทยานไม่ได้มีความมุ่งหมายเพื่อให้มีความรวดเร็วและความสะดวกในการขนส่งเป็นหลัก แต่ต้องเสริมสร้างประสบการณ์ของผู้มาเยี่ยมชมอุทยาน
"ถนนอุทยาน หรือ Parkways เป็นถนนในฝันและน่าจะมีในประเทศไทย แต่เวลานี้ถนนที่น่าจะเป็นปัญหา เช่น เขตรักษาพันธุ์ฯ เขาอ่างฤาไน ก่อสร้างเส้นทางคมนาคมสายยุทธศาสตร์ บริเวณนั้นสัตว์ป่าอาศัยชุกชุม ซึ่งเป็นเหตุให้ช้างไล่กระทืบรถยนต์ กระทิงถูกรถชน ไม่นับรวมสัตว์เล็กสัตว์น้อย จะทำอย่างไรให้เป็น Parkways อย่างที่ใฝ่ฝัน แล้วยังมีแรงเสียดทานจากคนในชนบทที่ต้องการถนน 4 เลน ถ้าไม่มีมองว่าล้าหลัง นี่คือปัญหาขัดแย้งกับมติมหาชน ยังไม่รวมวิธีการทำงานของกรมทางหลวงที่ได้ดำเนินการมานาน" พิชากล่าว
กรณีการขยายถนนเขาใหญ่เขามองว่า เป็นฝันสลายของ ดร.ยอช ซี รูเล ผู้มีบทบาทผลักดันการจัดตั้งอุทยานแห่งชาติในประเทศไทย ร่วมกับคุณหมอบุญส่ง เลขะกุล และจอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ ดร.ยอชให้คำแนะนำไว้ว่า ถนนธนะรัชต์ตั้งแต่แยกมิตรภาพถึงด่านศาลเจ้าพ่อเขาใหญ่ขอให้คงความเป็นถนนอุทยาน แต่วันนี้ความฝันของท่านได้สูญสิ้น ลักษณะที่โดดเด่นของถนนในอุทยานต้องสัญจรไปมาอย่างช้าๆ ไม่เร่งรีบ ด้วยความจำเป็นนี้ ถนนอุทยานจึงถูกออกแบบด้วยความระมัดระวังอย่างยิ่ง และกำหนดให้ถนนนั้นพาดผ่านไปอย่างแผ่วเบาโดยแทบไม่ทำลายแผ่นดิน
"ถนนอุทยานมีขึ้นเพื่อการขับขี่ยวดยานเพื่อการพักผ่อนเท่านั้น หากเร่งรีบต้องเลี่ยงไปใช้ถนนหนทางเส้นอื่นๆ แทน แล้วย้อนกลับมาใช้ถนนอุทยานเมื่อมีเวลาเพียงพอ การใช้ถนนอุทยานอาจไม่ได้รับความสะดวกสบาย ต้องขับช้า ถ้าเร็วมองไม่เห็นอะไร อย่างอุทยานเขาใหญ่จำกัดความเร็ว 60 กิโลเมตรต่อชั่วโมง หากความเร็วเกินกำหนดผิดกฎหมายอุทยาน และเมื่อถึงบางจุดอาจเหลือ 10 กิโลเมตรต่อชั่วโมงเท่านั้น ฉะนั้น จึงเป็นการขับขี่เพื่อพักผ่อนเท่านั้น" ที่ปรึกษาสมาคมฯ เน้นย้ำความมุ่งหมายของถนนในอุทยาน นอกจากนี้ยังเห็นว่า อุทยานมีเป้าหมายสงวนรักษาทรัพยากรธรรมชาติที่มีอยู่ และส่งต่อสมบัติที่มีค่าแก่ลูกหลานรุ่นหลังในสภาพที่ไม่บอบช้ำเสียหาย ถนนอุทยานทำให้ผู้คนเข้าชมอุทยานได้ ถนนอุทยานจึงเป็นการส่งต่อให้คนรุ่นต่อไปมีจิตสำนึกเรื่องทรัพยากร
ผศ.สุรเชษฎ์ เชษฐมาส นายกสมาคมอุทยานแห่งชาติ กล่าวว่า ผืนป่าดงพญาเย็น-เขาใหญ่ ยูเนสโกขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกทางธรรมชาติ เพราะพื้นที่บ่งชี้ความหลากหลายทางชีวภาพ เป็นแหล่งอาศัยชนิดพันธุ์พืชและพันธุ์สัตว์มากมาย หลายชนิดเป็นสัตว์หายากใกล้สูญพันธุ์ แม้กรมทางหลวงเป็นหน่วยงานที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนา แต่กรณีถนนสู่พื้นที่อุทยานควรพิจารณาอย่างรอบคอบเหมาะสม และคำนึงถึงการพัฒนาที่ต้องควบคู่ไปกับการอนุรักษ์
"การขยายถนนเขาใหญ่ ระยะทางที่ดำเนินการ 6.5 กิโลเมตร ใช้งบประมาณ 9 ล้านบาท ต่ำกว่ามาตรฐาน ใช้เงินลงทุนต่ำกว่าความเป็นจริง แต่ตัดต้นไม้ 128 ต้น เป็นต้นสะเดา 80 ต้น ที่เหลือไม้ท้องถิ่น ไม้ยาง ไม้ตะแบก ไม้มะค่า โดยไม่พูดถึงเหตุผลสำคัญที่ต้องขยายถนน อ้างการจราจรหนาแน่น จำนวนรถ 8,000 คันต่อวัน ถามว่าเฉพาะช่วงเทศกาลหรือเปล่า ภาครัฐต้องหาคำตอบให้ได้" นายกสมาคมฯ กล่าว
เขายังมองว่า กรณีที่หลายฝ่ายเสนอแนวความคิดใหม่ในการปรับปรุงถนนธนะรัชต์ให้เป็นแบบวิถีอุทยาน หรือ Parkways ที่เน้นความสวยงามและภูมิทัศน์ มีการอนุรักษ์พื้นที่สองข้างทาง มีกฎระเบียบในการพัฒนาอย่างเคร่งครัด แต่ประเทศไทยคงทำได้ยาก เพราะที่ดินที่เกี่ยวข้องตลอดสองเส้นทางมีโฉนดถูกต้อง และราคาหลายล้านบาท หากจะดำเนินการแบบนี้จริง รัฐบาลต้องมีนโยบายซื้อคืนที่ดินกลับมาเป็นสมบัติชาติ สำหรับการจัดทำแผนฟื้นฟูระบบนิเวศในพื้นที่ช่วงกิโลเมตรที่ 2-10 ในการออกแบบต้องมีระบบ Green Design คงความเป็น 2 เลนเอาไว้ มีเส้นทางเดินเท้าและทางจักรยานร่มรื่นสู่อุทยาน อย่างไรก็ตาม อยากเห็นความร่วมมืออย่างแท้จริงระหว่างกรมทางหลวง กรมป่าไม้ และกรมอุทยานฯ มีความเชื่อมโยงการดำเนินการ และเปิดเผยข้อมูลข่าวสารต่อสาธารณะ จัดเวทีประชาพิจารณ์เพื่อให้ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียร่วมคิดและตัดสินใจในโครงการอาจมีผลกระทบ
ผศ.สุรเชษฐ์ได้ให้แนวความคิดถนนอุทยานที่เป็นจริงในต่างประเทศว่า ในแคนาดาก็มี Parkways ผ่านอุทยานแห่งชาติ Banff ซึ่งเป็นอุทยานฯ แห่งแรกของแคนาดา และมีสถานะเป็นแหล่งมรดกโลกทางธรรมชาติแห่งแรกของโลก โดยการตัดถนนพิจารณาสภาพแวดล้อมเป็นหลัก เพื่อไม่ให้สภาพแวดล้อมต่างไปจากเดิมมากจนเกินไป และให้สัตว์ป่าเคลื่อนย้ายกลับไปมาได้ มีรูปแบบเป็นอุโมงค์ลอดถนนเป็นระยะๆ โดยทำในบริเวณที่ศึกษาวิจัยพบว่า สัตว์ป่าใช้เส้นทางนั้นเดิมข้ามไปมาแต่เดิม หรือถนนเข้าสู่อุทยานแห่งชาติเยลโล่สโตนของสหรัฐ ก็เป็น 2 ช่องจราจรให้รถวิ่งสวนไปมา จะมีการจำกัดความเร็วของรถยนต์ ให้ขับช้าเพื่อชื่นชมสภาพภูมิทัศน์สองข้างทาง ต่างจากบ้านเราที่ไม่เห็นความสำคัญของต้นไม้สองข้างทาง ทั้งที่ถนนเข้าสู่พื้นอนุรักษ์ควรได้รับการรักษาธรรมชาติสวยงามและความร่มรื่นให้คงอยู่ แล้วยังมีแนวโน้มการพัฒนาที่หลีกเลี่ยงการศึกษาผลกระทบสิ่งแวดล้อม
นายกสมาคมฯ ได้ให้ทัศนะเพิ่มเติมว่า การพัฒนาพื้นที่รอบอุทยานควรใช้กิจกรรมการท่องเที่ยวเชิงนิเวศมาเป็นเครื่องมือสำคัญในการอนุรักษ์และพัฒนาพื้นที่ เพราะแก่นแท้ของการท่องเที่ยวรูปแบบนี้เป็นการดูแลรักษา ลดการพึ่งพาทรัพยากร และป้องกันจัดการผลกระทบอย่างสม่ำเสมอ โดยให้ประชาชนมีส่วนร่วมและเกิดประโยชน์อย่างแท้จริง หลายอุทยานฯ ในไทยใช้การจัดการเช่นนี้ แต่อยากเห็นนโยบายระดับชาติ
ถึงแม้ว่าการขยายถนนหมายเลข 2090 จะถูกยับยั้ง แต่ยังมีทางหลวงหมายเลข 304 ระหว่าง อ.กบินทร์บุรี และ อ.ปักธงชัย ที่กรมทางหลวงมีแผนพัฒนาถนนเส้นนี้มีเส้นทางผ่านพื้นที่กลุ่มป่าดงพญาเย็น-เขาใหญ่ ซึ่งขึ้นบัญชีมรดกโลกทางธรรมชาติ โดยคณะกรรมการมรดกโลกเสนอให้ไทยดำเนินการเกี่ยวกับการจัดทำแนวเชื่อมผืนป่า หรือ Wildlife Corridor
ดร.ทรงธรรม สุขสว่าง ผู้อำนวยการส่วนศึกษาและวิจัยอุทยานแห่งชาติ สำนักอุทยานแห่งชาติ กรมอุทยานฯ อธิบายให้ฟังว่า กรมอุทยานฯ กับกรมทางหลวงตั้งคณะทำงานร่วมถนนเส้น 304 ที่แยกอุทยานเขาใหญ่-ทับลานออกจากกัน โดยแนวเชื่อมผืนป่าจะอยู่บริเวณกิโลเมตรที่ 27-29 และ 42-48 ของถนนเส้น 304 ปัจจุบันยังเป็น 2 เลน เรามีแผนทำ Corridor มีหลายรูปแบบ แต่ทางกรมอุทยานฯ ไม่เห็นด้วยกับการขยายถนนการจราจรจะหนาแน่น ก๊าซคาร์บอนที่สะสมในพื้นที่ป่าก็มีปริมาณเพิ่มขึ้น สวนทางกับการลดภาวะโลกร้อน เห็นว่าการสร้างอุโมงค์กิโลเมตรที่ 27 สัตว์ป่า เช่น กระทิง กวาง อาจไม่ข้ามไปหากินจากผลกระทบมลพิษ
ส่วนกิโลเมตรที่ 42 กรมทางหลวงได้จัดหาบริษัทที่ปรึกษาออกแบบทางเชื่อมผืนป่าประกอบการออกแบบขยายถนน โดยคำนึงถึงความกลมกลืนทางธรรมชาติและความเป็นไปได้ทางวิศวกรรม ก็ได้รูปแบบสะพานยาว 330 เมตร และสัตว์ป่าเดินลอดด้านล่างได้ ความสูงอยู่ที่ 7 เมตร แล้วก็มีการปรับสภาพพื้นที่เดิม โดยการปลูกต้นไม้ อย่างไรก็ตาม คณะกรรมการมรดกโลกฯ ต้องการรายงานการออกแบบที่มีประสิทธิภาพในการเชื่อมป่าจากไทยในเดือนกรกฎาคมนี้ เพื่อให้แน่ใจว่าเรามีเจตนารมณ์รักษาป่ามรดกโลก
ถนนเส้น 304 ที่เป็นประเด็นถกเถียงกันมานาน จนถึงขณะนี้ยังไม่ได้ข้อยุติในการออกแบบถนนที่เหมาะสมกับพื้นที่อนุรักษ์และสอดคล้องกับหลักวิชาการที่เกี่ยวข้อง จะเป็นถนนในฝันช่วยอนุรักษ์ผืนป่ามรดกโลกดงพญาเย็น-เขาใหญ่ได้หรือไม่ ยังคงต้องติดตาม.
