ธรรมอันเป็นคติ
เนื่องในวันมาฆบูชา จะทบทวนประวัติความเป็นมาของวันสำคัญนี้ ก็จะซ้ำซ้อนกับการทำหน้าที่ของพระคุณเจ้าที่แสดงพระธรรมเทศนาบ้าง หรือปาฐกถาธรรมบ้าง อย่ากระนั้นเลย โดยฐานะฆราวาสที่มิใช่ธรรมกถก ขอปรารภธรรมเท่าที่พอนึกได้และพึงมอบเป็นธรรมบรรณาการแก่กัน
เรื่องแรกที่เก็บรับบทเรียนจากวรรณคดีโบราณสมัยกรุงศรีอยุธยา คือ วรรณคดีแสดงวีรกรรมของสมเด็จพระเจ้าบรมไตรโลกนารถแห่งกรุงศรีอยุธยา ทรงกระทำศึกพระราชสงครามกับพระเจ้าติโลกราช แห่งกรุงนพบุรีศรีพิงคนคร ระหว่าง พ.ศ.1991 ถึง 2031
เมื่อฝ่ายพระเจ้าติโลกราชแพ้สงคราม กวีนิพนธ์ที่แต่งเป็นโคลงดั้นเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระบรมไตรโลกนารถ จึงตั้งชื่อว่ายวนพ่าย
ยวนมาจากคำว่าโยนก แปลว่าโยนกแพ้
วรรณคดีเรื่องนี้แม้เป็นคดีโลกหรือทางโลก แต่กวีผู้นิพนธ์ท่านรอบรู้ธรรมะได้แทรกอธิบายธรรมเป็นหมวดต่างๆ อย่างไพเราะและลึกซึ้ง บางบทก็แสดงให้ตระหนักถึงความซื่อสัตย์ ความจงรักภักดีของข้าแผ่นดินต่อพระมหากษัตริย์ กรรมดีกรรมชั่วมีผลทันตาเห็น แม้มีชีวิตอยู่ของผู้ประกอบกรรมชั่วก็แพ้ภัยตนเอง
กวีนิพนธ์บทที่ 119 กับ 120 ของยวนพ่ายท่านกล่าวว่า
ข้าไทธิเบศผู้ ใดใด ก็ดี
ตายเพื่อภักดีโดย ซื่อซร้อม
คือคนอยู่เป็นใน อิธโลก
ปรโลกนางฟ้าล้อม เลิศอินทร์
ทวยใดเจ้าเกื้อโภค ภูลมี มั่งนา
ครั้นบ่ถวิลภักดี แด่เจ้า
ชื่อยืนอยู่แสนปี เป็นคู่ ตายนา
ตายคติได้เข้า ค่องน้ำนรกานต์
ศัพท์ท่านโบราณนานไกล ถ้าไม่ใช่นักเรียนวรรณคดีไทยขนานแท้คงเข้าใจยาก ฉะนั้น เพื่อความสะดวกในการทำความเข้าใจ ขอยกการถอดคำประพันธ์ของท่านอาจารย์ฉันทิชย์ กระแสสินธุ์ ซึ่งเป็นปราชญ์ท่านหนึ่งมาให้อ่านประกอบ ดังนี้
ข้าของกษัตริย์ผู้ใดก็ดี
ยอมตายเพื่อความภักดี และความซื่อสัตย์อันขาวบริสุทธิ์
นั่นคือผู้อยู่เป็นคนในโลกนี้
ตายไปในปรโลก ก็มีนางฟ้าล้อมดีเหมือนพระอินทร์
ขุนทหารผู้ใดเจ้าได้เกื้อกูลเกิดมีมากขึ้น
ครั้นแล้วไม่คิดภักดีต่อเจ้า
แม้จะมีชื่อและเป็นอยู่แสนปีก็เหมือนตาย
เมื่อตายแล้วก็มีทางได้เข้าสู่น้ำนรกเป็นที่สุด
ครับ
ความจงรักภักดี ความซื่อสัตย์ เป็นคุณสมบัติสำคัญของข้ากษัตริย์ ใครที่ละเมิดคุณธรรมข้อนี้ย่อมพบภัยวิบัติ ตกที่นั่งโยนกพ่ายนั่นแหละ
สำหรับคนดีๆ จะมีท่าทีต่อคนประเภทดังกล่าวอย่างไร เรื่องนี้ทำให้นึกถึงธรรมภาษิตที่คนแต่ก่อนนำตัวย่อมาเป็นองค์ภาวนาว่า "จะ ภะ กะ สะ" ซึ่งสมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณวงศ์ แห่งวัดบวรนิเวศวิหาร ทรงตรัสเรียกว่าคาถากาสลัก หัวใจคาถานี้แต่ละอักษรย่อมาจากคำสอนดังนี้ คือ
จะชะ ทุชชะนะสังสัคคัง จงละเว้นการคบหาทรชน
กะชะ สาธุสมาคะมัง จงคบหาสมาคมกับสาธุชน
กะระ ปุญญะมะโหรัตตัง จงบำเพ็ญกุศลทั้งทิวาราตรี
สะระ นิจจะมะนิจจะตัง จงระลึกถึงความไม่เที่ยงเป็นนิจ
เป็นคาถาที่สร้างความเจริญแก่ตนเองโดยแท้ และความเจริญจะสำเร็จจริงจังคงมิใช่ท่องบ่นมนต์ภาวนาอย่างเดียว หากท่องแล้วยังต้องลงมือปฏิบัติจริงจัง เป็นหนึ่งไม่ สามต้อง ว่างั้นเถอะ
ไม่คบคนชั่ว ต้องคบหาคนดี ต้องสร้างกุศลทั้งกลางวันกลางคืน และต้องระลึกความไม่เที่ยงเป็นนิจ
วัตรปฏิบัติ 3 ประการแรกเป็นรูปธรรมที่เข้าใจได้ชัดเจน ส่วนข้อสุดท้ายออกจะเป็นนามธรรม เหตุใดต้องนึกถึงความไม่เที่ยง ข้อนี้เพื่อความไม่ประมาทนั่นเอง
ระลึกถึงความไม่เที่ยง กิจใดจะปฏิบัติเพื่อการนี้ก็เป็นไปโดยชอบด้วยความเป็นกุศลด้วย มิใช่โกงแผ่นดินไว้มาก ความไม่เที่ยงในอำนาจวาสนานั้นไม่รู้แน่ว่าวันใดจะถูกจับได้หรือถูกยึดทรัพย์ ด้วยความไม่ประมาทจึงเตรียมการยักย้ายถ่ายโอนให้คนอื่นเป็นผู้ถือครองลักษณะนอมินี ซุกหุ้นเพื่อมิให้จับได้
การระลึกและทำดังกล่าวอย่างโกงไปโกงมา แม้จะสะท้อนความไม่ประมาทและเข้าใจความไม่เที่ยง แต่ก็ไม่เป็นไปในทางสุจริตธรรม ไม่ตรงหรือสมกับความมุ่งหมายแห่งธรรมที่ท่านต้องการให้ไม่ประมาทในการใช้ชีวิต ซึ่งควรมีกิเลสเบาบางลงเป็นลำดับจนกระทั่งสิ้นอาสวะกิเลส
คำสอนเรื่องไม่ประมาท เพราะพิจารณาความจริง 5 ประการ ปรากฏในฐานสูตร ดังนี้
ภิกษุทั้งหลาย
1.เพื่อประโยชน์อะไร ทุกคนจึงควรพิจารณาเนืองๆ ว่า เรามีความแก่เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความแก่ไปได้
เพราะความมัวเมาในความเป็นหนุ่มเป็นสาว มีอยู่แก่สัตว์ทั้งหลาย เป็นเหตุให้คนทำชั่วด้วยกาย วาจาและใจ เมื่อพิจารณาอยู่เสมอๆ ย่อมละความมัวเมา ทำให้เบาบางลงได้
2.เพื่อประโยชน์อะไร ทุกคนจึงควรพิจารณาเนืองๆ เรามีความเจ็บไข้เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความเจ็บไข้ไปได้
เพราะความมัวเมาในความไม่มีโรค มีอยู่แก่สัตว์ทั้งหลาย เป็นเหตุให้คนทำชั่วด้วยกาย วาจาและใจ เมื่อเขาพิจารณาอยู่เสมอๆ ย่อมละความมัวเมา หรือทำให้เบาบางลงได้
3.เพื่อประโยชน์อะไร ทุกคนจึงควรพิจารณาเนืองๆ ว่า เรามีความตายเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความตายไปได้
เพราะความมัวเมาในชีวิต มีอยู่แก่สัตว์ทั้งหลาย เป็นเหตุให้คนทำชั่วด้วยกาย วาจาและใจ เมื่อเขาพิจารณาอยู่เสมอๆ ย่อมละความมัวเมาในชีวิต หรือทำให้เบาบางลงได้
4.เพื่อประโยชน์อะไร ทุกคนจึงควรพิจารณาเนืองๆ ว่า เราจะต้องพลัดพรากจากของรักของชอบใจทั้งสิ้น
เพราะความพอใจ ความรักใคร่ในของรักมีอยู่แก่สัตว์ทั้งหลาย เป็นเหตุให้คนทำชั่วด้วยกาย วาจาและใจ เมื่อเขาพิจารณาอยู่เสมอๆ ย่อมละความพอใจ ความรักใคร่ในของรัก หรือทำให้เบาบางลงได้
5.เพื่อประโยชน์อะไร ทุกคนจึงควรพิจารณาเนืองๆ ว่า เรามีกรรมหรือการกระทำเป็นของตน เป็นผู้รับมรดกกรรม มีกรรมเป็นที่เกิด มีกรรมเป็นเผ่าพันธุ์ มีกรรมเป็นที่พึ่ง เราทำกรรมสิ่งใดไว้ ดีหรือชั่วก็ตาม เราจะต้องเป็นผู้รับผลของกรรมนั้น
เพราะการทำชั่วด้วยกาย วาจาและใจ มีอยู่แก่สัตว์ทั้งหลาย เมื่อเขาพิจารณาอยู่เสมอๆ ย่อมละเว้นการกระทำความชั่ว หรือทำให้เบาบางลงได้
หลักการพิจารณาทั้ง 5 ข้อ ตามที่ปรากฏในฐานสูตรดังอ้างแล้ว ท่านว่าผู้ใดพิจารณาเป็นประจำ เช่น ตื่นนอนครั้งหนึ่ง หลังไหว้พระสวดมนต์ก่อนนอนอีกครั้งหนึ่ง ย่อมบรรเทาความโลภ โกรธ หลง จะมีชีวิตเป็นปกติสุข
ต่างจากพวกโกงทรัพย์สมบัติแผ่นดินแล้วทำความสำคัญมั่นหมาย เป็นของกู จ้างพวกกูมาปกป้อง ประเทศฉิบหายไม่ว่า ทรัพย์กูต้องอยู่ กูต้องเป็นใหญ่
ไหนๆ รำลึกนึกถึงพระธรรมคำสอนแล้ว ก็ขอเอ่ยถึงพระสงฆ์บ้าง ตามหลักการพระสงฆ์เป็นผู้สืบพระศาสนาโดยศึกษาธรรม แล้วนำมาสอนญาติโยม พระสงฆ์ที่บรรลุธรรมเป็นพระอริยบุคคล ท่านเหล่านั้นก็ควรแก่การเคารพเชิดชูบูชา ไม่เป็นปัญหา ขณะที่สงฆ์จำนวนมากเป็นพระปุถุชน อยู่ระหว่างฝึกฝนศึกษาปฏิบัติ ท่านที่มีความเพียรและตั้งใจตรงตั้งใจดีก็ควรแก่การกราบไหว้ แต่การมองอย่างจำแนกนี้ยังพบว่าพระปุถุชนจำนวนหนึ่ง มิได้ "บวชหนีสงสาร" (สังสารวัฏ-การเวียนไหว้ตายเกิด) หากบวชผลาญข้าวสุกของชาวบ้าน" จึงมีเรื่องไม่งามตั้งแต่ขาดสมณสารูป (ขาดบุคลิกภาพและจรรยาความเป็นพระ) แล้วไต่ระดับเป็นอลัชชี
จีวรของพระภิกษุได้รับการเปรียบเปรยว่าเหมือนธงชัยพระอรหันต์
แต่ไฉนจีวรของเจ้ากูสะบัดพลิ้วในการชุมนุมทางการเมืองของทรราช ของฝูงชนที่หยาบช้า ถ้าเข้าไปสั่งสอนธรรมขัดเกลากิเลส สร้างคนที่มีสติปัญญา มีความประณีตเพื่อสังคมสงบสุขก็ไปอย่าง แต่ทว่าเจ้ากูเป็นเสียเองในความถ่อยเถื่อน ก้าวร้าวทำลายทรัพย์สินของฝ่ายตรงข้าม
ปัญหาดังกล่าวนี้ มหาเถรสมาคมควรรับไว้และแก้ปัญหาตามสถานะปกครอง
วันมาฆบูชาที่กล่าวว่าเป็นวันพระสงฆ์ จึงควรถามว่าพระสงฆ์ในอุดมคติเป็นอย่างไร และจะสร้างวัตรปฏิบัติที่รักษาความศรัทธาของพุทธศาสนิกชนได้อย่างไร.
