เขาหม้อ เขตภัยพิบัติเหมืองทองคำ

 เลิศศักดิ์ คำคงศักดิ์
กลุ่มนิเวศวัฒนธรรมศึกษา
 มูลค่าของทองคำที่บริเวณเขาหม้อมีค่าเฉลี่ยอยู่ที่ 7-9 ล้านบาทต่อไร่ แต่คนในหมู่บ้านเขาหม้อต้องขายที่ดินไปให้กับเหมืองทองคำเฉลี่ยประมาณไร่ละ 3 แสน 1 หมื่นบาท ส่วนรัฐบาลไทยคาดว่าจะได้เงินภาษีในรูปค่าภาคหลวงแร่ประมาณไร่ละ 2 แสน 7 พันบาท ขณะที่มูลค่าทองคำที่ผลิตได้บนพื้นที่ 3,725  ไร่ สูงถึง 27,994 ล้านบาท ตัวเลขเหล่านี้นำไปสู่บทสรุปข้อหนึ่งที่สำคัญมาก นั่นก็คือการลงทุนทำเหมืองทองคำในครั้งนี้ไม่มีความคุ้มค่าทางเศรษฐกิจเมื่อเปรียบเทียบกับทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมที่สูญเสียไป รวมทั้งสภาพสังคมของหมู่บ้านเขาหม้อที่เกิดความล่มสลายไปพร้อมๆ กันด้วย
 ประชากรประมาณ 100 หลังคาเรือน ของหมู่บ้านเขาหม้อ ต.เขาเจ็ดลูก อ.ทับคล้อ จ.พิจิตร ต้องทิ้งถิ่นฐานบ้านเกิดไปพร้อมๆ กับเงินก้อนใหญ่ที่ไม่เคยเห็นมาก่อนในชีวิต ที่ได้จากการขายที่ดินและค่าชดเชยการโยกย้ายบ้านเรือน พวกแรกคือครอบครัวยากจนที่สุดในหมู่บ้าน ประมาณ 20 ครอบครัว ที่ไม่มีที่ดินเป็นของตนเอง แต่มีบ้านเรือนปลูกอยู่บนที่ดินของผู้อื่นในบริเวณขอบเขตของหมู่บ้าน ได้รับเงินช่วยเหลือจากบริษัทครอบครัวละ 8 แสนบาท พวกที่สองคือ พวกที่มีที่ดินอยู่อาศัย 1 งานกว่าๆ ซึ่งมีอาชีพรับจ้างทั่วไปและเก็บผัก หักฟืน หาเห็ด หน่อไม้ สัตว์น้ำ ฯลฯ รอบๆ เขาหม้อ ได้ราคาพร้อมค่าโยกย้ายบ้านเรือนกว่า 1 ล้านบาท มีประมาณกว่า 10 ครอบครัว พวกที่สามคือ พวกที่มีที่ดิน 3 งานกว่าๆ  ขึ้นไป เป็นกลุ่มคนส่วนใหญ่ของหมู่บ้าน มีอาชีพรับจ้างและหาอยู่หากินกับทรัพยากรธรรมชาติรอบเขาหม้อเช่นเดียวกับพวกแรกและพวกที่สอง ได้ไปกว่า 2-3 ล้านบาทต่อครอบครัว ส่วนพวกสุดท้ายมีเพียง 2 -3 ราย เป็นกลุ่มคนที่ถือครองที่ดินมากที่สุด รายละกว่า 100 ไร่ เป็นคนส่วนน้อยของหมู่บ้าน แต่มีบทบาทมากที่สุดในหมู่บ้านในการชี้นำชักชวนคนในหมู่บ้านให้ขายที่ดินให้บริษัท ได้รับไปกว่า 50 ล้านบาทต่อครอบครัว
 มาจนถึงวันนี้กลุ่มคนพวกแรก พวกที่สอง และพวกที่สาม ที่อพยพโยกย้ายไปจากหมู่บ้านเขาหม้อ  มีสภาพชีวิตความเป็นอยู่ไม่แตกต่างไปจากเดิม คือไม่มีที่ดินทำกินและทำงานรับจ้างเช่นเดิม แต่ส่วนที่เลวร้ายกว่าเดิมก็คือมีสภาวะการเป็นหนี้สินสูงขึ้นจากการที่ไม่มีพื้นที่สาธารณประโยชน์หรือพื้นที่ส่วนรวมให้เข้าไปหาเห็ดหาหน่อไม้ เก็บผักหักฟืน หาปูปลารอบๆ เขาหม้อได้อีกต่อไปแล้ว เพราะเขาหม้อได้ถูกทำลายไปแล้วจากแรงระเบิดเพื่อขุดตักเอาหินก้อนใหญ่ๆ ออกไปบดย่อยแยกเอาเฉพาะทองคำจนกลายสภาพเป็น ‘กระทะ’ หรือบ่อเหมืองที่มีความลึกตั้งแต่ 57-150 เมตรจากระดับพื้นดินเดิม  
 แรกเริ่มเดิมทีมีการวางแผนซื้อที่ดินเพื่ออพยพโยกย้ายคนในหมู่บ้านเขาหม้อออกไปให้หมด แต่เนื่องด้วยกระบวนการซื้อขายที่ดินที่สลับซับซ้อนของพวกนายหน้าในพื้นที่และคนในหมู่บ้านเขาหม้อเองบางคนที่ร่วมมือกับนายหน้าซื้อขายที่ดิน หวังผลประโยชน์อย่างตะกละตะกลามเกินไปด้วยการขายที่ดินตัวเองได้แล้ว แต่ยังไม่พอใจ กลับชักชวนบรรดาญาติพี่น้อง เพื่อนบ้าน คนรู้จักหรือไม่รู้จักที่อยู่ห่างไกลออกไปให้มาก่อสร้างบ้านเรือนอย่างง่ายๆ ที่ลงทุนไม่มาก (บ้านขนาดประมาณ 3 คูณ 3 เสาไม้ยูคาลิปตัส ฝาและหลังคาสังกะสี) ในที่ดินของตัวเองในส่วนที่ยังไม่ได้ขายให้กับบริษัท เพื่อเรียกร้องเอาค่าโยกย้ายบ้านเรือนรอบใหม่อีก จึงทำให้ไม่สามารถรื้อถอนหมู่บ้านเขาหม้อออกไปให้หมดสิ้นได้ จึงเป็นผลให้มีคนที่เหลืออยู่ในหมู่บ้านเขาหม้อทั้งที่เป็นพวกเก่าแก่ดั้งเดิมที่ไม่ยอมขายที่ดินให้กับบริษัทประมาณ 8 ราย ส่วนที่เหลือคือผู้มาใหม่ตั้งแต่ปี 2547 ซึ่งเป็นปีที่เริ่มมีการซื้อขายที่ดินเพื่อทำเหมืองทองคำเป็นต้นมา
 ทุกวันนี้คนในหมู่บ้านเขาหม้อเกิดผลกระทบขึ้นหลายด้าน ทั้งเป็นผื่นคันและแผลพุพองเป็นหนองจากน้ำที่อาบและดื่ม และจากฝุ่นละอองของการระเบิด น้ำฝนและน้ำประปาหมู่บ้านใช้ไม่ได้ ต้องซื้อน้ำดื่มและน้ำใช้ในการประกอบอาหารและในครัวเรือน มีการซื้อน้ำดื่มและน้ำใช้มาตั้งแต่เดือนมกราคม  2547 ถึงเดือนกรกฎาคม 2552 (เป็นตัวเลขที่ได้เก็บข้อมูลไว้ ส่วนเดือนสิงหาคม 2552 ถึงปัจจุบัน อาจมีการเปลี่ยนแปลงการใช้/ซื้อน้ำไปจากเดิม ซึ่งยังไม่มีข้อมูลใหม่ จึงไม่ได้นำมาคิดเพิ่ม) เฉลี่ยครอบครัวละ  180 บาทต่อวัน หรือ 5,400 บาทต่อเดือน รวม 35 ครอบครัว คิดเป็นเงินที่ชาวบ้านเขาหม้อใช้สำหรับซื้อน้ำดื่มน้ำใช้จำนวน 67 เดือน ทั้งหมด 422,100 บาท ส่วนด้านน้ำใช้เพื่อการปลูกข้าวและการเกษตรอื่นๆ  เริ่มเหือดแห้งและขาดแคลนมากขึ้น อาจจะเนื่องจากมีการระเบิดหินขุดเอาแร่ทองคำออกไปจนทำให้พื้นดินกลายเป็นขุมเหมืองที่มีความลึกตั้งแต่ 57-150 เมตรจากระดับพื้นดินเดิม จนเป็นผลทำให้น้ำจากแหล่งน้ำใต้ดินระดับตื้นศักยภาพสูงที่ชาวบ้านสูบขึ้นมาใช้ในนาข้าวและการเกษตรอื่นๆ ไหลลงไปในขุมเหมืองหมด 
 จนถึงวันนี้การทำเหมืองทองคำที่นั่นได้พิสูจน์ให้เห็นแล้วว่าน้ำฝนที่หมู่บ้านเขาหม้อไม่สามารถดื่มได้อีกต่อไป ส่วนน้ำจากประปาหมู่บ้านก็ไม่มีใครนำมาใช้อีก อากาศที่นั่นก็ไม่สมควรสูดลมหายใจเข้าไป  เพราะฝุ่นละอองมีความเข้มข้นสูงและมีมลพิษจากวัตถุระเบิดปะปนมาด้วย เสียงจากเครื่องจักรที่นั่นดังรบกวนความสงบสุขอยู่ตลอดเวลา แม้กระทั่งช่วงหลับนอนในเวลากลางคืน
 ผลกระทบดังกล่าวได้ลุกลามจากหมู่บ้านเขาหม้อไปยังบ้านใหม่คลองตาลัดและทุ่งยาว ในเขต ต.วังโพรง อ.เนินมะปราง จ.พิษณุโลก บ้านเขาดินและหนองระมาน ในเขต ต.เขาเจ็ดลูก อ.ทับคล้อ จ.พิจิตร  และบ้านดงหลงและหนองแสง ในเขต ต.ท้ายดง อ.วังโป่ง จ.เพชรบูรณ์ มากยิ่งขึ้นเรื่อยๆ ในปัจจุบัน
        แม้หมู่บ้านเขาหม้อจะไม่ได้เป็นพื้นที่พิบัติภัยจากภัยธรรมชาติที่เกิดขึ้นแบบฉับพลันรุนแรงจนทำให้เกิดความเสียหายขึ้นมา เช่น ดินถล่ม แผ่นดินไหว คลื่นสึนามิ หลุมยุบ รอยดินแยก หรือตลิ่งทรุดตัว  เป็นต้น แต่หมู่บ้านเขาหม้อได้กลายเป็นเขตภัยพิบัติจากน้ำมือมนุษย์ด้วยกันเอง ทั้งพวกนักการเมือง  ราชการ และนักลงทุนทั้งในและต่างชาติที่สมคบร่วมมือกันออกสัมปทานทำเหมืองทองคำที่นั่น และทั้งจากพวกนายหน้าซื้อขายที่ดินในท้องถิ่นและคนบางคนในหมู่บ้านเขาหม้อเองที่เห็นแต่ช่องทางกอบโกยผลประโยชน์จากบริษัทเจ้าของเหมืองทองคำด้านเดียว จนนำมาสู่หายนะที่เกิดขึ้นกับชีวิต ทรัพย์สินและความสงบสุขของคนบ้านเขาหม้อด้วยกันเอง ซึ่งเงินที่รัฐบาลได้มาจากภาษีในรูปค่าภาคหลวงแร่และผลประโยชน์ตอบแทนพิเศษอื่นๆ ทั้งบนโต๊ะและใต้โต๊ะก็ไม่อาจเยียวยาและฟื้นฟูผลกระทบที่เกิดขึ้นกับเขาหม้อและกับคนที่หมู่บ้านเขาหม้อได้ มีเพียงแต่นับวันรอคอยความล่มสลายในช่วงระยะเวลาอันใกล้นี้.