การอบรมจิตด้วยการปฏิบัติสมาธิภาวนาจะนำมาซึ่งองค์ความรู้ใหม่ เป็นความรู้ทางธรรมที่เกี่ยวกับโลก ชีวิต และจิตวิญญาณ องค์ความรู้ที่เกิดขึ้นจากการปฏิบัติสมาธิภาวนานี้จะมีมิติแห่งความลึกมากกว่าความรู้เดิมที่เราเคยมีมา เนื่องจากเป็นปัญญาความรู้แจ้งที่อยู่เหนือสมมติบัญญัติทางโลก ขณะที่จิตดำเนินเข้าสู่ภาวะแห่งความว่างอันเป็นอาการว่างจากมิติความคิดทั้งปวง ในภาวะนี้ผู้ปฏิบัติมักจะบังเกิดความรู้ต่างๆ ผุดขึ้นมาภายในจิต องค์ความรู้ที่ผุดขึ้นมานี้เป็นปัญญาความรู้ที่เรียกว่า "ปัญญาธรรม" ซึ่งเป็นปัญญาที่เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติของจิตที่ผ่านการอบรม จนกระทั่งจิตดวงนั้นสามารถแยกตัวเองออกจากความคิดอันหลากหลายที่รายล้อมจิตอยู่ จิตจะเกิดอาการผุดรู้อันเป็นภูมิปัญญาและความรู้ใหม่ที่ไม่อาศัยพื้นฐานของความรู้เดิมหรือความรู้เก่าที่โลกสมมติครอบงำจิตอยู่
ปัญญาธรรมสามารถเกิดขึ้นได้ในทุกระดับของการปฏิบัติสมาธิภาวนา หากเพียงแต่จิตเกิดการสงบตัวลงในแต่ละระดับก็จะเกิดองค์แห่งความรู้ผุดขึ้นมาเป็นระยะ บางท่านอาจเรียกปรากฏการณ์แห่งความรู้นี้ว่า "วิปัสสนาญาณ" คือเกิดความรู้ความเข้าใจในเรื่องราวต่างๆ ขึ้นมาเอง โดยที่ไม่ได้ตั้งใจจะนึกหรือคิดเกี่ยวกับเรื่องราวดังกล่าว แต่เป็นภูมิปัญญาที่ผุดตัวเองขึ้นมาจากความว่างของจิต ในขณะที่จิตแยกตัวเองออกมาจากดงแห่งความคิดมาเป็นจิตที่อิสระ ความรู้หรือภูมิปัญญาที่ผุดตัวขึ้นมาเองนี้จึงเป็นปัญญาธรรมที่พร้อมจะถูกพัฒนาไปสู่ปัญญาความรู้แจ้งเห็นจริงต่อไป
ปัญญาที่เกิดจากอาการว่างของจิตจึงเป็นภูมิปัญญาซึ่งเป็นองค์ความรู้ใหม่ที่สามารถเกิดขึ้นได้กับผู้ปฏิบัติทุกคน นั่นก็หมายความว่าผู้ปฏิบัติทุกคนมีโอกาสหลุดพ้นได้เท่าๆ กัน ทั้งนี้ เพราะภูมิปัญญาที่จะบังเกิดผุดรู้ขึ้นภายในจิตใจของผู้ปฏิบัติสมาธิภาวนานั้นจะมีความหมายเช่นเดียวกัน ผู้ปฏิบัติแต่ละคนจะสามารถรับรู้ในเรื่องเดียวกัน ไม่แตกต่างและไม่มีความขัดแย้งกัน ซึ่งตรงจุดนี้ถือได้ว่าเป็
นปรากฏการณ์อันน่าอัศจรรย์ยิ่งที่ผู้ปฏิบัติสมาธิภาวนาจะมีโอกาสได้สัมผัสกับภูมิปัญญาธรรมที่เหมือนกัน หรือมีความหมายไปในทิศทางเดียวกัน
อันที่จริงแล้วองค์ความรู้ที่ผุดขึ้นมาภายในจิตในขณะที่จิตพ้นจากอำนาจแห่งความคิดนั้น ก็เป็นภูมิปัญญาธรรมที่จิตได้สั่งสอนตัวจิตเองตามระบบของธรรมชาติ ด้วยเพราะสิ่งต่างๆ ที่ปรากฏขึ้นมา
ล้วนแล้วแต่เป็นสิ่งที่อยู่ภายในจิตเองและเป็นธรรมชาติของตัวจิตเอง
องค์ความรู้ที่เกิดขึ้นมาใหม่นี้จะเกี่ยวเนื่องด้วยมิติแห่งจิตวิญญาณ ซึ่งเป็นเรื่องของนามธรรมล้วนๆ ดังนั้นจึงเป็นเรื่องยาก หากว่าเราจะทำความเข้าใจกับเรื่องเหล่านี้ด้วยระบบการศึกษาเรียนรู้ในรูปแบบของวิธีการทางโลก
การที่จะบังเกิดองค์ความรู้ใหม่ขึ้นภายในจิตได้จึงจำเป็นต้องผ่านกระบวนการอบรมจิตด้วยการปฏิบัติสมาธิภาวนาเพื่อพัฒนาจิตวิญญาณ จนกระทั่งจิตสามารถแยกตัวออกมาจากดงแห่งความคิด ซึ่งเมื่อจิตเป็นอิสระจากความคิดแล้ว จิตที่ว่างจากความคิดย่อมเกิดปัญญาความรู้อันเป็นอิสระและเป็นภูมิปัญญาความรู้แจ้งเห็นจริง ไม่ตกอยู่ในอำนาจของมายาสมมติโลกใดๆ ทั้งสิ้น
ความรู้ใหม่นี้เองที่จะพัฒนาดวงจิตวิญญาณให้เข้าถึงสัจธรรมความจริง และหลุดพ้นจากอวิชชาความหลงต่างๆ บนโลกใบนี้ หวนคืนกลับสู่ความเดิมแท้ของจิตอีกครั้ง
หากผู้ปฏิบัติไม่เกิดภูมิปัญญาธรรมขึ้นภายในจิตใจแล้ว ปัญญาความรู้แจ้งในการเวียนว่ายตายเกิดย่อมไม่อาจปรากฏขึ้นภายในดวงจิตได้ อวิชชาความหลงก็ยังคงครอบงำดวงจิตวิญญาณให้ลุ่มหล
งในกิเลสมายาและภาพลวงตาต่างๆ ที่โลกสร้างขึ้นมาเพื่อล่อหลอกเราอยู่ต่อไป
ปัญญาธรรมนอกจากจะเป็นปัญญาที่เท่าทันต่อมายาการปรุงแต่งของโลก และนำมาซึ่งแนวความคิดกับทัศนคติใหม่ๆ ทางด้านจิตวิญญาณแล้ว ปัญญาธรรมยังสามารถนำพาดวงจิตวิญญาณไปสู่การหลุดพ้นจากการเวียนว่ายตายเกิดในวัฏสงสารนี้ได้ในที่สุด.
