นอกจากจิตแล้วไม่มีอะไรเกิด
จิตเป็นเหตุแห่งการเกิดดับอยู่ตลอดเวลา เมื่อจิตมองดูจิตแล้วพิจารณาปรากฏการณ์ความคิดที่เกิดดับอยู่ภายในจิต จิตดวงนี้จึงทราบความว่า นอกจากจิตแล้วไม่มีอะไรเกิดขึ้นมา นอกจากจิตแล้วก็ไม่มีอะไรดับไป มีจิตเท่านั้นที่หลงในมายาจิตของตนเอง ยึดมั่นในภาพมายาจิตที่จิตของตนสร้างขึ้นมา มีแต่จิตและปรากฏการณ์ที่เกิดดับของจิตเท่านั้น ที่สร้างเป็นเงื่อนปมอวิชชาให้เกิดขึ้นแก่จิตเอง จิตจะสามารถเป็นอิสระหลุดพ้นจากพันธนาการของอวิชชาทั้งหลายทั้งปวง ที่จองจำจิตดวงนั้นให้ต้องเวียนว่ายตายเกิดอยู่ภายในมิติแห่งความคิดความฝันนี้ได้ก็ต่อเมื่อสามารถเอาชนะอวิชชาความหลงผิดเหล่านั้นได้
ด้วยเหตุผลดังกล่าวจิตจึงเป็นเหตุของสรรพสิ่งทั้งปวง ผู้ปฏิบัติที่เข้าใจในข้อนี้อย่างกระจ่างแล้วย่อมจะบังเกิดความเพียรในการปฏิบัติเพื่อให้เข้าถึงสิ่งที่เป็นจิตเดิมแท้ ซึ่งก็คือมโนธาตุหรือมโนวิญญาณ อันเป็นจุดเริ่มต้นของสิ่งต่างๆ ที่ทำให้เกิดมีตัวเราขึ้นมาและเกิดเป็นอัตตาตัวตน ทำให้ต้องทนทุกข์เวียนว่ายตายเกิดในวัฏสงสารนี้ หาทางหลุดพ้นออกไปไม่ได้นั่นเอง
จิตเดิมแท้คืออาการว่างแห่งจิต หรือสมาธิจิต ก่อนที่จิตดวงนี้จะเกิดอวิชชานานาประการที่เป็นผลทำให้จิตนั้นเกิดความขุ่นมัวเศร้าหมอง อีกทั้งยังเกิดอวิชชาความหลงคิดเป็นจริงเป็นจัง
เมื่อดวงจิตเกิดอวิชชา ความเศร้าหมอง จิตจึงท่องเที่ยวในความคิดความเชื่อที่หลงผิด และเวียนว่ายตายเกิดในมิติภพภูมิอันเป็นความคิดความฝัน หาทางหลุดพ้นออกไปจากมิติแห่งความคิดเหล่านั้นไม่ได้ เมื่ออวิชชายิ่งมีมาก การเวียนว่ายตายเกิดก็จะยิ่งเพิ่มมากขึ้นไปตามลำดับของอวิชชาความหลงแห่งจิตนั้น
ในการปฏิบัติธรรม หากผู้ปฏิบัติยังไม่อาจเข้าถึงจิตเดิมแท้ได้ ก็ยากแก่การที่จิตจะหลุดพ้นจากการเวียนว่ายตายเกิดในมิติภพภูมิอันเป็นมายาสมมติออกไปได้ ทั้งนี้ เพราะถ้าจิตเดิมแท้ยังไม่ตื่นขึ้นมารับรู้ความจริง ความรู้ความเห็นที่เกิดขึ้นจึงยังไม่ใช่ความจริง เป็นแต่เพียงความรู้ที่เกิดในมิติแห่งความฝันเท่านั้น จวบจนกว่าผู้ปฏิบัติจะสามารถอบรมจิตจนกระทั่งได้ค้นพบจิตเดิมแท้ ภูมิปัญญาที่บังเกิดขึ้นถึงจะเป็นปัญญาแห่งความรู้แจ้ง เป็นปัญญาธรรมอันแท้จริง ด้วยเพราะจิตเดิมแท้เป็นตัวที่รับรู้ความจริง เมื่อเกิดปัญญาจึงเป็นปัญญาที่แท้จริง
จิตเดิมแท้อันเป็นจิตดั้งเดิมจำเป็นต้องตื่นขึ้นมาเสียก่อน จิตจึงจะสามารถตื่นขึ้นมาดูจิต พิจารณาปรากฏการณ์ของความคิดที่กำลังเกิดดับขึ้นภายในจิต และสามารถมองเห็นสิ่งที่เกิดขึ้นภายในจิตได้ จากนั้นจึงจะบังเกิดปัญญารู้ความจริงปรากฏขึ้นที่จิต นอกเหนือไปจากนี้แล้วไม่ใช่ความจริง เพราะเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นในมิติมายาแห่งความฝันเท่านั้น
การที่จิตจะสามารถดูจิตได้จึงต้องเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นเหนือสมมติโลก เป็นปรากฏการณ์ที่ทรงตัวอยู่เหนือโลก เลยโลก เป็นภาวะแห่งโลกอุดร ความรู้และปัญญาธรรมที่บังเกิดขึ้นจึงจะเป็นปัญญาธรรมที่แท้จริง มิได้เกิดขึ้นภายใต้การจินตนาการคาดเดาของจิตตัวเอง
ที่สุดแล้วเมื่อจิตดวงนี้รู้ความจริงก็จะพบว่า นอกจากจิตแล้วไม่เคยมีอะไรเลย และแม้แต่ตัวจิตเองก็ไม่เคยมีอยู่จริง แต่ด้วยอวิชชาที่เกิดขึ้นจึงทำให้จิตดวงนี้เกิดเป็นตัวเป็นตน เกิดสุข เกิดทุกข์ เกิดมิติแห่งความคิดความฝันต่อเนื่องไปอย่างไม่จบไม่สิ้น ท่านผู้รู้ทั้งหลายจึงกล่าวตรงกันว่า ในที่สุดทุกสรรพสิ่งก็ล้วนเป็นอนัตตาและเป็นสุญตา คือความไม่มีตัวไม่มีตน
จิตกับปรากฏการณ์ความคิดที่เกิดดับอยู่ภายในจิตนี้เองที่เป็นเหตุแห่งการเวียนว่ายตายเกิด และทำให้หาทางหลุดพ้นออกไปจากอำนาจแห่งความคิดความฝันนี้ไม่ได้
สมาธิจิตคือการที่จิตเดิมแท้ตื่นขึ้นมาจากมิติแห่งความฝัน เพื่อเรียนรู้ความเป็นจริงที่กำลังเกิดขึ้นโดยเป็นอิสระจากอำนาจแห่งสมมติทั้งปวงบนโลก ดังนั้น ในภาวะสมาธิจิต... จิตจึงทรงตัวอยู่เหนือโลก เหนือสมมติ
จิตที่มีอาการปกติ ไม่หลง ไม่ยึด และไม่ปรุง จิตดวงนั้นย่อมพ้นอำนาจแห่งการเวียนว่ายตายเกิด เป็นภาวะแห่งพระนิพพานที่อยู่เหนือสมมติมายาโลก และสามารถกลับคืนสู่ความเป็นเดิมแท้ได้อีกครั้ง.
