"ต้นลาน" จัดเป็นพืชใบเลี้ยงเดี่ยวตระกูลปาล์ม มักขึ้นอยู่ตามป่าดงดิบ มีความสูง 20-25 เมตรโดยประมาณ ใบแผ่คล้ายใบพัด ก้านใบติดกับลำต้น ตามขอบของก้านใบมีหนามเล็กๆ คล้ายฟันเลื่อย เมื่อต้นลานมีอายุแก่จะออกช่ออยู่ตรงส่วนยอดของลำต้น และดอกจะกลายเป็นผลร่วงลงดินเพื่อแตกหน่อออกยอดเป็นต้นอ่อนต่อไป
ป่าลานขนาดใหญ่ที่ขึ้นเองตามธรรมชาติในประเทศไทย ปัจจุบันพบที่เขตอุทยานแห่งชาติทับลาน ซึ่งถือได้ว่าเป็นป่าลานผืนใหญ่ผืนสุดท้ายของประเทศไทยเลยทีเดียว
ใบลานมีคุณสมบัติเด่น คือ เหนียว เรียบบางและทนทาน ซึ่งจุดเด่นของใบลานนี้เองทำให้มีการนำไปทำเป็นเครื่องจักสานอย่างมากมายหลายรูปแบบ และเครื่องจักสานจากใบลานที่ได้นี้เองจะมีความทนทาน สวยงาม ดูประณีต อันเป็นข้อดีต่างจากเครื่องจักสานจากพืชชนิดอื่นๆ
ดังนั้น จากการที่อยู่ใกล้ผืนป่าต้นลานแหล่งใหญ่ ซึ่งถือเป็นวัตถุดิบที่สำคัญและมีให้ใช้อย่างมากมายนี้เอง และเพื่อเป็นการส่งเสริมอาชีพ สร้างรายได้ให้กับคนในชุมชน ชาวบ้านทับลาน หมู่ 1 ต.บุพราหมณ์ อ.นาดี จ.ปราจีนบุรี จึงได้จัดตั้งกลุ่มสตรีสานหมวกขึ้นเมื่อปี 2525 โดยมีนางพิณ สายแวว เป็นประธานกลุ่ม มีสมาชิกแรกเริ่มประมาณ 30 คน ซึ่งต่อมาได้มีการขยายผลไปยังกลุ่มอื่นๆ ในตำบล เช่น กลุ่มจักสานลานทอง มีนายประเสริฐ ทองมา เป็นประธานกลุ่ม และกลุ่มจักสานใบลานบ้านวังขอนแดง หมู่ที่ 6 มีนายเจน มีสุข เป็นประธานกลุ่ม
นายเจน มีสุข ประธานกลุ่มจักสานใบลานบ้านวังขอนแดง เล่าว่า เดิมทีชาวบ้านทับลานและหมู่บ้านอื่นๆ ในตำบล ประกอบอาชีพทำไร่ทำสวน ทำนาหาของป่ามาขาย และตัดยอดลานตากแห้งไปขายต่างถิ่น ต่อมาทางราชการเข้มงวดไม่ให้ขึ้นไปตัดและหาของป่าไปขาย สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอนาดี ได้เล็งเห็นว่าภายในหมู่บ้านมีต้นลานเกิดขึ้นเองตามธรรมชาติอยู่มากมาย จึงเข้าไปส่งเสริมการจัดตั้งกลุ่มสตรีสานหมวกใบลานขึ้น เพื่อเป็นการเพิ่มพูนรายได้และพัฒนาคุณภาพชีวิตของประชาชนให้ดีขึ้น ต่อมากรมส่งเสริมอุตสาหกรรมได้เข้าไปอบรมการสานใบลานเป็นสินค้าประเภทต่างๆ เพิ่มเติม ทำให้ปัจจุบันการจักสานใบลานกลายเป็นทั้งอาชีพหลักและอาชีพเสริม สร้างรายได้อย่างงามให้กับคนในชุมชน
อีกทั้งการจักสานใบลานยังช่วยให้ไม่ให้มีการตัดต้นลานไปใช้ก่อนเวลาอันควร ส่งเสริมการมีส่วนร่วมในสังคม แก้ปัญหาคนตกงาน ว่างงาน และเป็นการถ่ายทอดภูมิปัญญาจากรุ่นสู่รุ่นอีกด้วย โดยจะเห็นได้จากการที่เริ่มเห็นบุตรหลานของสมาชิกมาช่วยพ่อแม่เพิ่มมากขึ้น เป็นแหล่งเรียนรู้หัตถกรรมจักสานระหว่างชุมชน ช่วยรักษาสิ่งแวดล้อม เนื่องจากชาวชุมชนมีการปลูกต้นลานทดแทนต้นที่ตายไปอย่างต่อเนื่องตามโครงการคืนลานสู่ป่า
การจักสานผลิตภัณฑ์จากใบลานนั้นจะเริ่มจากการตัดยอดต้นลาน ซึ่งยอดของต้นลานจะมี 2 ยอด เรียกว่า ยอดต่อยอด โดยยอดที่สูงสุดจะถูกตัดมาใช้งานเพื่อปล่อยให้อีกยอดเติบโตแทนที่ ซึ่งยอดลานที่เหมาะสมจะเอามาใช้งานจะมีอายุประมาณ 30-40 ปี ซึ่งจะทิ้งระยะเวลาการตัดประมาณ 3 เดือน โดยหนึ่งยอดสามารถสานหมวกได้ประมาณ 6-7 ใบ
เมื่อได้ยอดมาลานมาแล้วก็จะเริ่มตัดยอดลานมาผ่าเป็นส่วนๆ นำมาฉีกแล้วตากให้แห้งประมาณ 4-5 แดด ใช้มีดเลาะก้านใบออก แล้วเลียดหรือการกรีดเพื่อให้เส้นลานตามขนาดที่ต้องการ จากนั้นก็จะนำไปฟอกขาวทิ้งไว้ประมาณ 1-2 คืน หากต้องการเส้นลานที่มีสีสันก็จะนำไปย้อมสีก่อนจะนำไปตากแดดเช่นเดิม แล้วใช้กรรไกรรีดให้เหยียดตรงอีกครั้ง ขั้นตอนต่อไปคือนำไปสานหรือการขึ้นแบบโดยใช้หุ่นไม้ตามรูปแบบที่ต้องการ ซึ่งระหว่างการสานก็จะใช้น้ำฉีดเส้นลานเพื่อให้นุ่มและสานได้ง่ายขึ้น หลังจากสานเสร็จแล้วจึงเก็บริมตกแต่ง ทาน้ำยาเคลือบเงาทิ้งไว้ให้แห้งเป็นอันเสร็จสิ้นกระบวนการ
นายเจนกล่าวถึงผลิตภัณฑ์ที่กลุ่มจักสานใบลานบ้านทับลานผลิตออกมาขายว่า สินค้าได้ผลิตได้แก่ หมวกสตรี หมวกคาวบอย กระเป๋า กล่องทิชชู ซองใส่นามบัตร กล่องอเนกประสงค์ มีให้เลือกหลายสีสันหลายรูปแบบ ราคาตั้งแต่ 150-1,000 บาท แล้วแต่ความยากง่ายในการสานและคุณภาพของเส้นใบลาน
ปัจจุบันผลิตภัณฑ์จากใบลานโดยเฉพาะกระเป๋าและหมวกจากใบลาน เป็นที่รู้จักของคนทั้งในประเทศและต่างประเทศ โดยการจำหน่ายในประเทศนั้น ทางกลุ่มจะนำออกจำหน่ายตามงานแสดงสินค้าหรืองานโอท็อป และก็จะจำหน่ายที่ศูนย์แสดงผลิตภัณฑ์โอท็อปบ้านทับลาน
นอกจากนี้แล้วยังมีออเดอร์รับซื้อในทุกๆ เดือน ซึ่งสมาชิกกลุ่มจะมีรายได้เฉลี่ยประมาณ 4,500-5,000 บาทต่อคนต่อเดือน อย่างไรก็ดี แม้ว่าจะประสบความสำเร็จแต่ใช่ว่าจะไม่มีปัญหา ปัญหาที่กลุ่มพบเจอคือ ความไม่มั่นคงทางแรงงานซึ่งเป็นปัญหาหลัก เพราะเมื่อรับออเดอร์มาแล้วก็จะมากระจายให้กับสมาชิกช่วยกันทำ แต่สมาชิกบางรายอาจจะมีงานหลัก บ้างก็ออกไปทำงานในโรงงานอุตสาหกรรม ทำให้การผลิตไม่ได้ตามเป้าหมายหรือล่าช้าออกไป และเมื่อสมาชิกลดน้อยลงก็จะทำให้มีการรับออเดอร์ตามกำลังหรือศักยภาพเท่าที่ทำได้ ซึ่งก็จะทำให้รายได้ลดลงตามไปด้วย
ด้านนายเชาวลิต ชูชาติ ผู้อำนวยการศูนย์พัฒนาสังคม หน่วยที่ 29 จ.ปราจีนบุรี กล่าวว่า ผลิตภัณฑ์เครื่องจักสานจากใบลานของบ้านทับลานได้รับมาตรฐานผลิตภัณฑ์ชุมชน (มผช.) และเป็นโอท็อประดับ 4 ดาว และระดับ 5 ดาวในประเภทกระเป๋าใบลาน โดยผลิตภัณฑ์จักสานใบลานของบ้านทับลานนั้นจะมีลวดลายที่เป็นเอกลักษณ์มีความประณีตทุกขั้นตอนการทำ เป็นที่รู้จักแพร่หลายในประเทศ โดยทางกลุ่มฯ มีการประยุกต์และพัฒนาปรับเปลี่ยนรูปแบบสินค้าเพื่อให้ทันสมัย เหมาะสมกับการใช้ของคนทุกวัย
ในส่วนของการช่วยเหลือของศูนย์ฯ นั้น ทางศูนย์ฯ จะเน้นไปที่ความรู้ทางวิชาการ ส่งเสริมการพัฒนารูปแบบผลิตภัณฑ์ รวมทั้งจัดหาวิทยากร การจัดอบรมต่อยอดองค์ความรู้ และการส่งเสริมช่องทางตลาด รวมถึงให้การสนับสนุนตามที่ทางกลุ่มร้องขอ และที่สำคัญยังได้ส่งเสริมให้ไปออกงานหรือร่วมกิจกรรมกับชุมชนอื่นๆ เพื่อแลกเปลี่ยนเรียนรู้ประสบการณ์ร่วมกัน ล่าสุดก็ได้เข้าร่วมงานมหกรรมรวมพลคนพัฒนาสังคมภาคตะวันออก ซึ่งได้นำสินค้าไปจำหน่ายพร้อมสาธิตวิธีทำ ก็ได้รับความสนใจจากชุมชนที่มาจากจังหวัดต่างๆ มากมาย.
