31274 14/03/2019 00:01 14/03/2019 00:01 ความในใจลึกๆ ของ 'อานันท์ ปันยารชุน' จากหนังสือเล่มใหม่     เมื่อวานผมเขียนถึงเบื้องหลังการเขียนหนังสือ ANAND PANYARACHUN AND THE MAKING OF MODERN THAILAND โดย Dominic Faulder ที่กำลังได้รับความสนใจจากผู้คนหลายวงการ เป็นหนังสือที่บันทึกเรื่องราวชีวิตของอดีตนายกรัฐมนตรีอานันท์ ปันยารชุน อย่างละเอียด สนุกและได้สาระ     ผมคุยกับคุณอานันท์เรื่องที่มาที่ไปของหนังสือเล่มนี้ ขอตัดอีกบางช่วงบางตอนของการสนทนามาให้ได้อ่านกันครับ     สุทธิชัย: หลายบทในหนังสือเล่มนี้เป็นบทเรียนที่มีคุณค่ามาก เพราะพูดถึงเบื้องหลังและวิธีการตัดสินใจ รวมถึงวิธีการประเมินสถานการณ์เพื่อประโยชน์ของประเทศ และในการที่ต้องทำในสิ่งที่เราเองเชื่อ แต่วิธีการโดยให้มันบรรลุเป้าหมาย มันไม่จำเป็นจะต้องเป็นไปอย่างที่ตัวเราเองต้องการเสมอไป ใช่ไหมครับ?      คุณอานันท์: คือผมมีวิธีในการทำงานที่ผมมองว่า 1.ทำเพื่อความถูกต้อง 2.ทำด้วยความยุติธรรม  3.ทำด้วยความรอบคอบ แล้วก็ 4.ผลจะออกมาเป็นอย่างไรเราก็ต้องหวังว่าผลออกมาถูกต้อง      บางทีผลออกมาดี บางครั้งผลก็ออกมาไม่ดีหรือไม่เป็นไปอย่างที่เราต้องการ เราก็ต้องยอมรับข้อเท็จจริง เพราะฉะนั้นหลายครั้งที่ผมพูดผมเป็นคนที่เรียกได้ว่ามีชีวิตที่ค่อนข้างจะโลดโผน ขึ้นเขาลงห้วยหรือลงเหวอะไรเยอะแยะ หลายครั้งในชีวิตมีคนกล่าวหา มีคนเข้าใจผิด มีคนกล่าวติเตียนก็มีพอใช้นะครับ แล้วผมก็รับฟังใคร ชมผมผมก็รับฟังแต่เราก็ไม่หลงไม่เหลิง      แต่สิ่งที่สำคัญที่สุดผมว่าบทเรียนที่ผมได้มาจากการที่ปัจจุบันนี้ผมอายุ 86 แล้ว สิ่งหนึ่งที่ผมรู้สึกว่า คืออะไรเป็นจุดเปลี่ยนของวิธีคิดของผม เพราะว่าหลังๆ มาผมรู้สึกว่าไม่ใช่ตรงนั้น แต่ผมมีคำพูดประโยคหนึ่งที่ผมชอบมากที่บอกว่า ความหลังนี่คือประวัติศาสตร์ อนาคตคือความหวัง ความคาดหมาย  แต่ปัจจุบันคือความจริง      ดังนั้นเมื่อผมรู้สึกว่าปัจจุบันนี้ผมอยู่กับความจริงมากกว่า ไอ้ของเก่าที่เป็นประวัติศาสตร์มีทั้งดีมีทั้งไม่ดี มีทั้งถูกมีทั้งไม่ถูก เราไม่เอาเรื่องเก่าๆ มารกหัวใจเรา ส่วนอนาคตนั้นคือความคาดหวัง มันก็มีได้ แต่เราอย่าถือว่าเป็นเรื่องที่มันจะเป็นไปได้ทุกอย่างไป      ปัจจุบันมันอยู่กับความจริง เมื่อคุณอยู่กับความจริงคุณเท้าติดดิน เมื่อคุณอยู่กับความจริงคุณจะไม่มีการคาดหวังฟุ้งเฟ้อ หรือไม่ปล่อยให้ความหลังหรือประวัติศาสตร์มาครอบครองวิธีคิดของคุณ ถ้าหากเราอยู่กับปัจจุบันได้เราอยู่กับความจริง วิธีคิดของเราก็ต้องสอดคล้องกับความเป็นจริง     สุทธิชัย: มีคนบอกผมว่าคุณอานันท์นี่แกอารมณ์ดีตลอด เพราะว่าแกไม่ไปเอาเรื่องในอดีตเรื่องทางลบเรื่องที่กวนใจในอดีตมาใช้กับปัจจุบัน อันนี้จริงใช่ไหมครับ?     คุณอานันท์: ก็จริง ผมรู้สึกว่าหลังๆ นี้ผมรับความจริงแล้วก็ยอมรับ ไอ้ข้อบกพร่องหรือสิ่งที่ผิดพลาดไปในอดีตแล้วผมก็ขอโทษแล้วก็พยายามปรับตัวเอง ในปัจจุบันนี้ผมต้องถือว่าผมแทบไม่มีศัตรูนะ ผมแทบไม่มี คนที่ไม่เคยไม่ชอบผม ตอนหลังพอมาทำงานร่วมกัน ผมไม่อยากจะเอ่ยชื่อนะแต่หลายท่านบางครั้งบางคราวผมไปล่วงเกินท่านเกินไปหรือไปเข้าใจท่านผิด แต่สิ่งสำคัญนั่นคือผมจำนะไม่ลืม แต่ผมไม่โกรธแค้นไม่อาฆาตพยาบาทไม่อิจฉาริษยา     สุทธิชัย: สำหรับคุณอานันท์อาจบอกได้ว่าส่วนที่คนชื่นชมมีมากกว่าส่วนที่เป็นทางลบอยู่ แต่ในหนังสือเล่มนี้คนส่วนใหญ่บอกว่าคุณอานันท์เป็นนายกฯ ที่ดีที่สุดของประเทศไทย นี่คือประโยคของคนอื่นพูดนะไม่ใช่คุณอานันท์พูดเอง แต่ว่านี่คือคำตัดสินของคนไทยที่อยู่ในเหตุการณ์ถึงแม้จะไม่ได้อยู่ในเหตุการณ์โดยตรง แต่ว่าดูจากผลงานที่ทำ      คุณอานันท์: ผมว่าหนังสือเล่มนี้มันจะทำให้คนที่รู้จักผมก็จะรู้จักผมดีขึ้น คนที่มีอคติกับผมก็คงมีความหวังว่าไอ้อคติที่เขามี เมื่ออ่านหนังสือเล่มนี้แล้วก็จะรู้สึกว่าบางสิ่งบางอย่างก็ไม่ควรจะมีอคตินะ ทำนองนี้ แต่มีหลายคนถามว่าเมื่อผมจบจากการเป็นนายกฯ แล้ว ชอบถามว่าอยากให้ประวัติศาสตร์จดจำผมอย่างไร     สุทธิชัย: เป็นคำถามคลาสสิก     คุณอานันท์: ผมก็บอกว่าผมเป็นคนประหลาดนะ ผมไม่ค่อยสนใจเรื่องพวกนี้ แล้วผมพูดเล่นๆ ลูกสาวก็บอกว่าพ่อพูดอย่างนี้ไม่ได้ เพราะผมบอกว่าผมอยากให้ประวัติศาสตร์ลืมผม (หัวเราะ)     สุทธิชัย: ในหนังสือเล่มนี้คุณอานันท์พูดตอนหนึ่งว่า คิดว่าภายใน 20 ปีคนก็ลืมแล้วใช่ไหม ผมว่าไม่จริง ผมว่าลูกสาวพูดถูกแล้ว ว่าผลงานที่คุณอานันท์ที่ทิ้งเอาไว้ มันไม่ใช่แค่นายอานันท์ แต่มันเป็นงานของนายอานันท์ ซึ่งมันไม่ใช่เฉพาะนายอานันท์ใช่หรือไม่      ผมมองว่ามันจะอยู่นานเพราะว่ามันเกี่ยวข้องกับนโยบายระดับสำคัญ มันเป็นการวางมาตรฐานของการเป็นนายกรัฐมนตรี ใครก็ตามแต่ที่เป็นนายกฯ หลังจากคุณอานันท์ จะต้องลำบากเพราะว่าถูกเปรียบเทียบกับมาตรฐานที่คุณอานันท์วางเอาไว้     คุณอานันท์: ถ้าผมจะยกตัวอย่างในสมัยที่ผมเป็นทูตอยู่อเมริกา คนก็ไม่ได้รู้ว่าผมมีปัญหากับ (เฮนรี) คิสซินเจอร์ (อดีตรัฐมนตรีต่างประเทศและที่ปรึกษาความมั่นคงแห่งชาติสมัยประธานาธิบดีริชาร์ด นิกสัน) อะไรต่างๆ เพราะว่าไม่เคยได้รับเชิญไปทานข้าว ต้องเรียกว่าเรื่องบ้าๆ บอๆ ทั้งนั้น      จริงอยู่ที่ตอนนั้นเป็นทูตไทยที่วอชิงตันมันไม่มีความหมาย คิสซินเจอร์เขาก็ต้องคุยกับทูตมหาอำนาจหรือทูตซาอุดีอาระเบีย ส่วนเมืองไทยเราเรียกได้ว่าเป็นประเทศระดับ 2 ระดับ 3 ในสายตาของอเมริกา ซึ่งมันก็เป็นความจริง คนก็ลือไปต่างๆ นานาว่าผมไม่ชอบอเมริกาเพราะว่าผมคล้ายๆ กับไม่ได้รับการปฏิบัติที่ดีตอนอยู่อเมริกา แต่ตอนหลังผมกับคิสซินเจอร์ใกล้ชิดกันมากเลย เป็นเพื่อนรักกันเลย  จริงๆ แล้วคือสิ่งเหล่านี้ผมว่าพอเวลามันผ่านไป ถ้าเผื่อคนได้รำลึกถึงว่าสิ่งที่ได้ยินมา มันไม่ใช่ข่าวจริงเท่าไหร่ มันเป็นข่าวลือ ข่าวอกุศลมากกว่า กับบุคคลในเมืองไทยที่มีชื่อเสียงหลายคนเขาก็เป็นอย่างนั้น ซึ่งผมก็ไม่มีปัญหา และตอนหลังบางคนเขาก็มาชอบผมเสียด้วยซ้ำ     สุทธิชัย: เสน่ห์ของคนที่พูดตรงไปตรงมาแล้วก็เป็นมิตร ตรงไปตรงมานี้ไม่ใช่ก้าวร้าว แต่หมายถึงว่าพูดตรงไปตรงมา สนุกดีคิดอย่างนี้ได้ด้วยหรือ?     คุณอานันท์: บางครั้งก็ก้าวร้าวนะ สมัยเป็นหนุ่มๆ (หัวเราะ)     สุทธิชัย: ก็ตอนนั้นเป็นนักการทูตที่ต้องทำงาน ถ้าไม่พูดตรงๆ...     คุณอานันท์: ตอนนั้นผมอยู่วงการทูต มันคล้ายๆ กับ...ขอใช้ศัพท์คุณชาติชายแล้วกัน...ม้าลำปาง  มันคล้ายๆ กับมันมี blinkers มันมองแค่นี้ แต่พอหลังจากออกจากกระทรวงต่างประเทศมา อยู่ภาคธุรกิจ ไปยุ่งทางการเมือง รู้จักกับคนมากขึ้น blinkers ที่ปิดสายตามันก็เปิด เวลามันมองมันไม่ได้มองเส้นตรงอย่างเดียว ไอ้นั่นแหละทำให้เปลี่ยน ทำให้เป็นคนที่มีสิ่งที่ภาษาอังกฤษเรียกว่าคอมแพสชัน  (compassion)     สุทธิชัย: คือมองว่าคนอื่นอาจจะไม่ได้มองอย่างเราก็ได้ใช่ไหม?     คุณอานันท์: และอีกอย่างหนึ่งที่ผมรู้สึกว่าผมเปลี่ยนไปคือ เวลานี้ผมเข้าได้กับคนทุกคนนะ     สุทธิชัย: และโดยเฉพาะกับคนรุ่นใหม่ด้วย     คุณอานันท์: แล้ววิธีการก็คือว่า เราต้อง Think positive เราทุกคนมันไม่ได้ดีร้อยเปอร์เซ็นต์ หรือเลวร้อยเปอร์เซ็นต์     สุทธิชัย: แต่ว่าการตัดสินใจใหญ่ๆ ที่ผ่านมาในชีวิตทั้งหมดไม่มีอะไรที่เสียใจใช่ไหมครับ?     คุณอานันท์: ไม่ ผมไม่รู้สึกว่าผมเสียใจอะไรเลย     สุทธิชัย: นั่นแหละสำคัญที่สุดนะผมว่า รายละเอียดเล็กๆ น้อยๆ แน่นอนว่าทุกคนต้องมี     คุณอานันท์: ที่ต้องระวังก็คือบางครั้งเราอาจจะมีดีกรีมากไป บางครั้งก็อาจจะดีกรีอ่อนไป แต่ในแนวทางในหลักใหญ่นี่ไม่ ผมก็บอกว่าคนเราถ้าพูดความจริง จะผ่านไป 20-30 ปีมันก็อยู่อย่างนั้น  เพราะคุณพูดจากใจไง แต่ถ้าคุณเริ่มโกหก เริ่มปิดบัง คุณจำไม่ได้ว่าคุณปิดบังอะไรบ้าง     สุทธิชัย: ถ้าคุณโกหกบ่อยๆ คุณต้องความจำดีมากเลยใช่ไหมครับ?     คุณอานันท์: ใช่ ความจำต้องดีมาก เพราะถ้าหากว่าคุณจำไม่ได้ว่าเมื่อ 3 ปีที่แล้วคุณพูดว่าอะไรบ้าง เมื่อพูดใหม่มันก็แตกต่างกันแล้ว แต่ถ้าคุณพูดจากใจจริง มันฝังอยู่ในหัวใจ มันออกมาจากใจ มันออกมาจากความจริง     สุทธิชัย: ถูกต้อง ใช่ ฉะนั้นคุณอานันท์ยึดถือเรื่องนี้ตลอดว่าพูดต้องพูดจากใจ เพื่อที่ตัวเราจะได้ไม่ต้องมาจำว่าเราเคยไปโกหกอะไรไว้บ้าง     คุณอานันท์: ใช่ สำคัญมาก งานจะหนักมากขึ้น. https://www.thaipost.net/main/detail/31274 ANAND PANYARACHUN AND THE MAKING OF MODERN THAILAND, Dominic Faulder, กาแฟดำ FALSE FALSE ADD https://storage.thaipost.net/main/uploads/photos/big/20180720/image_big_5b515c1cad535.jpg 31190 13/03/2019 00:01 13/03/2019 00:01 200 ชั่วโมงกับ 'ประวัติจากคำบอกเล่า' ของ 'อานันท์ ปันยารชุน'       หนังสือ ANAND PANYARACHUN AND THE MAKING OF MODERN THAILAND โดย  Dominic Faulder กำลังได้รับความสนใจจากคนจำนวนไม่น้อย เพราะเป็นครั้งแรกที่เล่าเรื่องชีวิตของ  อดีตนายกรัฐมนตรี อานันท์ ปันยารชุน อย่างละเอียด สนุกและได้สาระ       ผมคุยกับคุณอานันท์เรื่องที่มาที่ไปของหนังสือเล่มนี้ ขอตัดอีกบางช่วงบางตอนของการสนทนามาให้ได้อ่านกันครับ       สุทธิชัย: หนังสือเล่มนี้เป็นการเอาประวัติศาสตร์และประสบการณ์ของคุณอานันท์มาบอกเล่าอย่างน่าสนใจ มีทั้งที่มองตรงกันและมองต่างกันนะครับ       คุณอานันท์: ใช่ ผมยังแนะนำให้โดมินิกไปสัมภาษณ์คนอย่างอาจารย์นิธิ (เอียวศรีวงศ์) และอาจารย์สุลักษณ์ (ศิวรักษ์) กับอาจารย์เสกสรรค์ (ประเสริฐกุล)       ผมเคยสัมผัสงานกับทั้ง 3 ท่านค่อนข้างจะมาก แล้วก็มีหลายสิ่งหลายอย่างที่ก็เคยเถียงกัน ผมยังเคยแนะนำคนเขียนไปพบกับพวกเสื้อเหลืองเสื้อแดงด้วยนะ เพื่อให้ทุกฝ่ายมามองให้ครบด้าน เพราะผมว่ามันจะทำให้เรื่องสนุกด้วย ไม่ใช่มานั่งเขียนแต่เรื่องผม       สุทธิชัย: 200 ชั่วโมงนี่ประมาณกี่วันครับ ครั้งละประมาณกี่ชั่วโมง       คุณอานันท์: ก็ 3-4 ปีนะ ครั้งหนึ่งก็ประมาณ 3-4 ชั่วโมง       สุทธิชัย: แต่ว่าจริงๆ แล้วเขาไปสัมภาษณ์คนร้อยกว่าคนด้วย         คุณอานันท์: ผมก็ให้เขาติดต่อกระทรวงต่างประเทศ เขาได้ไปอ่านเอกสารต่างๆ แต่แน่ล่ะเขาเป็นคนฝรั่ง เขาอาจจะมีคณะวิจัยของเขาซึ่งเป็นคนไทยอยู่ด้วย แต่หลายสิ่งหลายอย่างเขาอาจจะไม่ได้ซาบซึ้งความตื้นลึกหนาบางของเหตุการณ์ในวันนั้นๆ        สุทธิชัย: แต่ว่าเขาก็ไปสัมภาษณ์คนที่อยู่ในเหตุการณ์เยอะเลยนะครับ       คุณอานันท์: มีครับ มีมากเลยทีเดียว       สุทธิชัย: ฉะนั้นก็จะได้รู้เบื้องลึกจริงๆ ในหลายเรื่อง เบื้องหลังของการตัดสินใจ เบื้องหลังของการที่คุณอานันท์ต้องเข้าไปอยู่ในเหตุการณ์อย่างนั้น แล้วก็วิธีคิดที่ต้องเปลี่ยน การตัดสินใจที่สำคัญๆ หลายครั้ง อยู่ในนี้หมด ผมถึงบอกว่ามันไม่ใช่แค่ประวัติของคุณอานันท์เพียงอย่างเดียว มันเป็นประวัติศาสตร์ของประเทศไทยด้วย ซึ่งมันช่วยทำให้คนรุ่นต่อๆ ไปจะได้เรียนรู้จากตรงนี้ได้เยอะ       ทาง Publisher เมื่อเขาจะต้องการจัดทำหนังสือเล่มนี้ เขาไปเลือก Dominic Faulder หรือว่าคุยกันอย่างไรครับ       คุณอานันท์: ผมเข้าใจว่าเป็นการตัดสินใจของโดมินิก แล้วโดมินิกก็คุยกับพรรคพวก คุยกับบริษัท  บริษัทก็บอกดี สนับสนุน โดมินิกเป็นคนเขียน แต่ในการเขียนหนังสือนี่เมื่อเสร็จแล้ว สุดท้ายมันต้องมี  editor คอยปรับปรุงด้วย         สุทธิชัย: ส่วนใหญ่คุณอานันท์ได้อ่านหมดแล้วมันตรง มันแม่นหรือไม่       คุณอานันท์: ผมได้อ่านหมดเมื่อประมาณ 2-3 สัปดาห์ที่แล้ว       สุทธิชัย: ก่อนพิมพ์นี่ไม่ได้อ่านหมด?       คุณอานันท์: ไม่ได้อ่านหมด ในหนังสือเขาก็เขียนว่าผมไม่ได้เซ็นเซอร์เขาเลย เขาจะมีความเห็นยังไง เขาจะเขียนยังไงก็เป็นความรับผิดชอบของเขา       สุทธิชัย: เขาเป็นมืออาชีพพอสมควร เพราะว่าอย่างกรณีที่สัมภาษณ์ผม เมื่อเขาเขียนเสร็จเขาจึงส่งมาให้ผมตรวจสอบก่อนว่าแบบนี้ใช่ไหม อย่างนี้ถูกต้องไหม เพราะว่าตอนที่สัมภาษณ์ เขาอัดเทปอะไรต่างๆ นานา แต่ว่าการนำไปเขียนมันอาจจะไม่ใช่ ฉะนั้นเขาก็มืออาชีพพอสมควร       คุณอานันท์: อย่างเขาไปสัมภาษณ์คนอื่นมา เขาอัดเสียงไว้ แล้วนำมาให้ผมอ่าน ผมมาอ่านผมก็บอกว่า เอ! อันนี้ความจำไม่ตรงกัน แต่ผมก็ไม่ได้ไปแตะต้องเขา เพราะผมก็ไม่ได้เป็นคนพูด เป็นนาย ก. นาย ข.พูด ผมอาจจะมีความจำอีกอย่างหนึ่ง เราไม่ไปขัดแย้ง เราไม่ไปแก้ไขเขา       สุทธิชัย: ก็เลยจะเรียกว่าเป็น authorized biography ใช่หรือไม่ครับ       คุณอานันท์: ใช่ แบบนี้เขาเรียกว่า authorized biography ไม่ใช่ autobiography เพราะถ้าเป็น  autobiography นี่คือเขียนประวัติตัวเอง แต่แน่ล่ะ เขียนเองนี่เราอาจจะมีคนอื่นช่วยแต่จะต้องรับผิดชอบด้วย อันนี้สมมติถ้ามีอะไรที่คนไม่ชอบ อยากจะฟ้องร้อง ก็อย่ามาฟ้องร้องที่ผม ไปฟ้องร้องที่คนเขียน       สุทธิชัย: รูปขึ้นปกดูสีหน้าแววตาของคุณอานันท์มีความสดชื่น สะท้อนถึงการ alert อยู่ตลอดเวลา  แล้วก็ดูเป็นกันเองด้วย       คุณอานันท์: นี่รูปนี้ไม่ใช่รูปหนุ่มนะ นี่แก่แล้วผมขาวหมดแล้ว หัวล้านแล้ว       สุทธิชัย: แต่ว่าเป็นกันเองนะครับดูชุดนี้ ไม่ใส่เสื้อนอก ไม่ใช่เป็นชุดทางการ       คุณอานันท์: ใช่ เพราะส่วนใหญ่จะออกมาเป็นใส่เสื้อ หรือท่ากำลังพูด ยกมือก็บอกไม่เอา       สุทธิชัย: ใช่ครับ ถ้าเป็นรูปนั้นมันก็จะเป็นทางการเกินไป เพราะว่าจริงๆ เวลาพูดถึงคุณอานันท์  ปันยารชุน แต่ละคนจะมีภาพที่ต่างกันไป บางคนก็จะมองคุณอานันท์ในฐานะเป็นนักพูดในที่สาธารณะ  บางคนมองจากมุมเป็นนายกรัฐมนตรี อีกคนอาจจะมองในฐานะเป็นนักการทูต หรืออาจจะมองเป็นนักธุรกิจ แต่รูปนี้สะท้อนถึงความเป็นคุณอานันท์ ตัวตนของคุณอานันท์พอสมควรเลยทีเดียว รูปนี้เขาเลือกให้หรือว่าอย่างไร       คุณอานันท์: เขาเลือกสิ       สุทธิชัย: เขาเลือกหรือครับ ไม่ได้ไปบอกก่อนหรือว่าจะใช้รูปนี้       คุณอานันท์: เขาเอารูปนี้มาใช้ดู       สุทธิชัย: แล้วชื่อนี้ล่ะ Anand Panyarachun and the Making of Modern Thailand ชื่อนี้แหละที่ผมว่ามันได้ความหมาย       คุณอานันท์: ชื่อนี้เขาก็เอามาปรึกษาผม เราก็หารือกันไม่รู้ว่าจะเขียนอย่างไร ตอนหลังพอออกมาเข้าผมก็ว่ามันดี เพราะมันทำให้เห็นว่ามันไม่ใช่เรื่องของนายอานันท์นะ แต่เป็นเรื่องของประวัติการทูตของประเทศไทยในบริบทของการเติบโตของประเทศไทยด้วย       สุทธิชัย: และรวมถึงแต่ละขั้นตอนที่ประเทศไทยต้องฟันฝ่าอุปสรรคปัญหาต่างๆ นานา พอเขาต้องมาสัมภาษณ์คุณอานันท์ 200 ชั่วโมง แล้วต้องช่วยกันคิดว่าคนไหนน่าจะอยู่ในเหตุการณ์ไหน มันช่วยทำให้คุณอานันท์คิดย้อนกลับไป มันทำให้เห็นภาพเก่าและสามารถเรียงลำดับชีวิตในอดีตได้ดีขึ้นหรือไม่       คุณอานันท์: ถ้าหากจะพูดด้วยความสัตย์จริงนะ ผมอ่านหนังสือเล่มนี้แล้วทำให้ผมรู้จักผมมากขึ้น  (หัวเราะ)       สุทธิชัย: (หัวเราะ) ใช่ครับใช่       คุณอานันท์: รู้จักผมแล้วยังทําให้รู้จักตัวเองมากขึ้น เพราะหลายสิ่งหลายอย่างเราไม่สำนึกว่าเราเป็นคนอย่างนั้น แต่จริงๆ แล้วมันออกมาเลย เพราะผมเองผมก็เปลี่ยนไปเยอะนะ อย่างที่เขียนในสมัยที่ผมหนุ่มๆ ผมก็เป็นคนใจร้อน เป็นคนเอาแต่ใจตนเอง เป็นคนพูดไม่เกรงใจความรู้สึกของคนอื่น แต่ปัจจุบันที่คุณพบผมมา 2 -3 ปีหลัง คุณก็รู้จักผมมา 30 กว่าปีแล้ว 2-3 ปีหลังนี้ผมเป็นคนอ่อนโยนมากขึ้น เกรงใจคนมากขึ้น เรียกว่ามีสติมากขึ้น       สุทธิชัย: (หัวเราะ) ใช่ เรียกได้ว่ามีความสุขุมรอบคอบมากขึ้นใช่ไหมครับ ใจเย็น พูดง่ายๆ ใจเย็นขึ้น       คุณอานันท์: ก็แก่มากขึ้น ความแก่ความชรา       สุทธิชัย: แต่พออ่านแล้วถึงกับ อ้อตอนนั้นเราเป็นอย่างนี้ เออจริงเราไม่ได้คิดว่าตัวเราเป็นอย่างนั้น         คุณอานันท์: อืม ใช่ๆ เฮ้ยเป็นไปได้หรือ       สุทธิชัย: แต่ที่สำคัญคือมีความเห็นและคอมเมนต์จากคนที่อยู่ในเหตุการณ์       คุณอานันท์: แล้วเขาก็ให้ความเห็นที่ตรงไปตรงมามาก       สุทธิชัย: ใช่ก็มีบางคนบอกว่า โอ้ยคุณอานันท์แกเป็นคนพูดจาขวานผ่าซาก แกพูดกับคนแกไม่เกรงใจหรอก อันนี้ก็มี       คุณอานันท์: แต่ผมรู้จักขอโทษนะ ถ้าผมรู้สึกผมทำอะไรล่วงเกินจนเกินไป ผมก็ขอโทษนะ แล้วคนที่เคยมีปัญหาขัดแย้งกับผม สุดท้ายใน 20 ปีหลังก็กลายเป็นเพื่อนกันทุกคนเลย       สุทธิชัย: ครับ เพราะคุณอานันท์รู้ว่า ณ ขณะนั้นเหตุการณ์นั้นเป็นอย่างนั้น       คุณอานันท์: ข้อเท็จจริงไม่ครบสมบูรณ์       สุทธิชัย: ข้อเท็จจริงไม่ครบสมบูรณ์ ฉะนั้นเราก็ react ไปตามนั้น       คุณอานันท์: หลายสิ่งหลายอย่างที่เราทำไปก็อาจจะเข้าใจเหตุผลผิด เข้าใจความตั้งใจของเราผิดไป ซึ่งก็เป็นของธรรมดา. https://www.thaipost.net/main/detail/31190 ANAND PANYARACHUN AND THE MAKING OF MODERN THAILAND, กาแฟดำ, อานันท์ ปันยารชุน FALSE FALSE ADD https://storage.thaipost.net/main/uploads/photos/big/20180720/image_big_5b515c1cad535.jpg