การเมืองช่วงต้นรัตนโกสินทร์: : มรดกจากการเมืองสมัยอยุธยาบนความต่อเนื่องและความเปลี่ยนแปลง (2)

ไชยันต์ ไชยพร

ถ้าพิจารณตามหลัก “ปัญจราชาภิเษก” หรือราชาภิเษกห้าประการ  จะเห็นว่าพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เข้าลักษณะของ “มงคลโภคาภิเษก” นั่นคือ เป็นผู้มีความสามารถในการสั่งสมทรัพย์สินและความมั่งคั่ง ซึ่งในบริบททางการเมืองของสยามขณะนั้นต้องการชนชั้นนำที่มีคุณสมบัติดังกล่าวเพื่อขึ้นเป็นชนชั้นปกครองตามทฤษฎีการหมุนเวียนเปลี่ยนผ่านชนชั้นนำของพาเรโต (the circulation of elite)

อย่างไรก็ตาม การสั่งสมอำนาจบารมีทางการค้าของพระองค์ต้องอาศัยขุนนางผู้ใหญ่ โดยเฉพาะตระกูลบุนนาค ที่มีบทบาทสำคัญในการสนับสนุนผลักดันให้ขึ้นเป็นพระมหากษัตริย์ได้สำเร็จ ดังนั้นการขึ้นเสวยราชย์ของรัชกาลที่ 3 จึงเกิดขึ้นพร้อมกับการขึ้นสู่อำนาจของขุนนางตระกูลบุนนาคด้วย ที่สำคัญ ยังนับเป็นจุดเปลี่ยนทางการเมืองที่สำคัญ เนื่องจาก “ในสมัยอยุธยา ไม่มีขุนนางตระกูลใดที่สามารถครองอำนาจเด็ดขาดได้ยาวนานเหมือนขุนนางตระกูลบุนนาค เพราะในสมัยอยุธยามีการเปลี่ยนแปลงทางการเมืองอยู่บ่อยครั้ง และแต่ละครั้งจะมีการปราบปรามขุนนางฝ่ายตรงข้ามอย่างรุนแรงเสมอ นอกจากนี้ หากขุนนางกระทำความผิด พระมหากษัตริย์ก็จะถอดยศขุนนางเป็นไพร่ ทำให้สถานภาพของขุนนางไม่มีความมั่นคง ยิ่งไปกว่านั้น ในสมัยอยุธยา เมื่อขุนนางผู้ใดมีอำนาจทางการเมืองสูง ขุนนางผู้นั้นมักอาศัยอำนาจและช่องว่างทางการเมืองที่เกิดขึ้น ปราบดาภิเษกขึ้นเป็นพระมหากษัตริย์” นี่จึงเป็นการขึ้นสู่อำนาจของคณะบุคคลและพระราชอำนาจอันจำกัดของพระมหากษัตริย์

การขึ้นสู่อำนาจของตระกูลบุนนาคในการเมืองการปกครองไทยสมัยรัตนโกสินทร์เริ่มขึ้นในสมัยรัชกาลที่สอง (ตระกูลบุนนาครับราชการมาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา แต่ในช่วงสมัยกรุงธนบุรีตระกูลบุนนาคปฏิเสธที่จะรับใช้พระเจ้ากรุงธนบุรี แต่ยังคงความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับเจ้าพระยาจักรี (พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก))  จากการที่ไทยต้องทำสงครามกับพม่าในปี พ.ศ. 2353  พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศล้านภาลัยจำเป็นต้องแต่งตั้งบุคคลในราชวงศ์ให้ดูแลราชการ เช่น ทรงแต่งตั้งให้กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ (พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว) ทำหน้าที่ดูแลพระคลัง อันนำไปสู่การทำงานที่มีความสัมพันธ์สนิทสนมใกล้ชิดกับกรมพระคลัง การค้าต่างประเทศและสมาชิกในตระกูลบุนนาค  และผู้ดำรงตำแหน่งเจ้าพระยาพระคลังคือ ดิศ บุนนาค กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์และเจ้าพระยาพระคลังได้ร่วมมือเป็นพันธมิตรในการค้าสำเภาหลวงและซื้อขายกับพ่อค้าชาวตะวันตก (ข้อความเดิมในงานของกุลลดาคือ “กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์และเจ้าพระยาพระคลังได้ร่วมมือเป็นพันธมิตรในการตักตวงผลประโยชน์ส่วนตัวจากการค้าสำเภาหลวงและใช้อภิสิทธิ์ในการซื้อขายกับพ่อค้าชาวตะวันตก”)  การจับมือเป็นพันธมิตรกันนี้หนุนให้กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์เป็นเจ้านายที่มีอำนาจโดดเด่นที่สุดและได้ขึ้นครองราชย์ในที่สุด

จากการเสด็จขึ้นครองราชย์ของรัชกาลที่ 3 เป็นปรากฏการณ์ที่อำนาจในการตั้งพระมหากษัตริย์มาจากที่ประชุมพระราชวงศ์และเหล่าเสนาบดีชั้นผู้ใหญ่  เพราะตามศักดิ์และสถานะแล้ว เจ้าฟ้ามงกุฎจะต้องเสด็จขึ้นครองราชย์ในฐานะพระราชโอรสที่ทรงประสูติภายใต้เศวตฉัตร แต่เมื่อบรรดาอำมาตย์เสนาบดีโดยเฉพาะอย่างยิ่งเจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ บุนนาค) และพระบรมวงศานุวงศ์ชั้นผู้ใหญ่เห็นว่ากรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ มีความเหมาะสมที่สุด จึงกราบบังคมทูลเชิญกรมหมื่นเจษฎาบดินทร์เสด็จขึ้นครองราชย์เป็นพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ส่งผลให้ขุนนางเสนาบดีตระกูลบุนนาคมีอำนาจมากขึ้น

อย่างไรก็ดี เมื่อรัชกาลที่ 3 เสด็จขึ้นครองราชย์ เงื่อนไขทางการเมืองย่อมเปลี่ยนไป พระองค์จำเป็นต้องพยายามลดทอนอำนาจของเหล่าเสนาบดีลง เพราะ “ไม่อาจปล่อยให้ขุนนางผู้ใหญ่ไม่ว่าผู้ใดมีอำนาจเบ็ดเสร็จได้”

จากการศึกษาของกุลลดา กล่าวว่า “โดยเฉพาะอย่างยิ่งในช่วงที่เศรษฐกิจขยายตัวขนานใหญ่ รัชกาลที่ 3 จึงสกัดกั้นไม่ไห้อำนาจของขุนนางผู้ใหญ่กระจุกตัว ด้วยการกำหนดให้ภาษีที่ตั้งขึ้นใหม่ทั้งหมดขึ้นกับจางวางพระคลังสินค้า ในขณะที่อากรซึ่งเป็นรายได้รูปแบบเดิมยังคงขึ้นกับพระคลังมหาสมบัติ  พระองค์รับสั่งว่า การแยกแหล่งรายได้ใหม่นี้ออกจากพระคลังก็เพื่อจะช่วยให้ทราบว่าเงินรายได้แผ่นดินส่วนนี้มีมากน้อยประการใด  จางวางพระคลังสินค้าคือ พระยาศรีพิพัฒน์ (ทัต บุนนาค) เป็นน้องชายของเจ้าพระยาพระคลัง พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯ ทรงอาศัยความอิจฉาหวาดระแวงกันในตระกูลบุนนาค มาช่วยป้องกันไม่ให้ขุนนางผู้ใหญ่มีโอกาสท้าทายพระราชอำนาจได้ ในขณะเดียวกัน ความสัมพันธ์ทางสายเลือดและผลประโยชน์ทางการค้าก็ดึงเอาสองพี่น้องบุนนาคเข้าเป็นฝ่ายเดียวกับพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯ เพื่อต่อกรกับอีกฝ่ายหนึ่งที่มีเจ้าพระยาบดินทรเดชาเป็นผู้นำและมีฐานอำนาจทางการทหาร เนื่องจากในสมัยรัชกาลที่ 2  เจ้าพระยาบดินทรเดชาได้รับการปูนบำเหน็จความดีความชอบที่รบชนะเขมรด้วยการดำรงตำแหน่งสำคัญ ทำให้มีอิทธิพลทางการเมืองและได้ครอบครองทรัพย์สินที่ช่วงชิงมา พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯ ไม่ไว้วางพระทัยในตัวขุนนางผู้ใหญ่จากรัชกาลก่อน จึงทรงพึ่งพาพี่น้องตระกูลบุนนาคและพระราชวงศ์ชั้นสูงบางพระองค์  นโยบายแบ่งแยกแล้วปกครองในรัฐศักดินานี้ช่วยให้พระองค์ยับยั้งการกระจายอำนาจจากศูนย์กลางได้บ้าง นอกจากนี้ พระองค์ยังทรงใช้เงินแผ่นดินที่เพิ่มพูนขึ้นมากำจัดเหล่าขุนนางที่รวมตัวกันต่อต้านพระองค์ด้วย เช่น ทรงจ้างแรงงานชาวจีนแทนการเรียกเกณฑ์แรงงานจากมูลนาย  มาตรการนี้ทำให้เหล่ามูลนายไม่คิดต่อต้านพระองค์และทำให้พระองค์สามารถถ่วงดุลอำนาจทางการเมืองระหว่างขุนนางทั้งสองฝ่ายได้ คือ ฝ่ายอำนาจอิงกับการค้า กับฝ่ายอำนาจอิงอยู่กับกำลังคน  นอกจากนี้ นโยบายแบ่งแยกแล้วปกครองที่ทรงใช้กับตระกูลบุนนาคได้ทำให้พระยาศรีพิพัฒน์และผู้ใต้อุปถัมภ์อันได้แก่ พ่อค้าและเจ้าภาษีชาวจีน ผนึกกันเป็นกลุ่มอำนาจและได้ประโยชน์จากการควบคุมระบบเศรษฐกิจ  คนกลุ่มนี้เองจะต่อต้านข้อเรียกร้องจากโลกเศรษฐกิจของยุโรปที่ต้องการเปลี่ยนธรรมเนียมการค้าและระบบภาษีของสยามในเวลาต่อมา” และ “เจ้าพระยาพระคลัง ที่มีอำนาจจำกัดลงเนื่องด้วยน้องชายคือพระยาศรีพิพัฒน์มีอำนาจควบคุมภาษีที่เกิดใหม่ในต้นรัชกาลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว”

จะสังเกตว่า  สัมพันธภาพระหว่างพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯ กับขุนนางในช่วงก่อนและหลังขึ้นครองราชย์นั้นแตกต่างกัน นั่นคือ ขณะที่ยังทรงเป็นกรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ พระองค์มีความสัมพันธ์อันดีกับกลุ่มขุนนาง เพื่อหวังได้รับการสนับสนุนให้ขึ้นเป็นกษัตริย์ แต่เมื่อพระองค์ทรงเสด็จขึ้นครองราชย์แล้ว พระองค์ย่อมต้องหาทางลดทอนอำนาจขุนนางเหล่านั้น เพื่อมิให้มีอิทธิพลเหนือพระองค์เอง รวมถึงการสืบราชสันติวงศ์ครั้งต่อไป 

ปรากฏการณ์ดังกล่าวนี้สะท้อนถึงสมการสัมพันธภาพทางการเมืองระหว่างพระมหากษัตริย์และผู้ดำรงตำแหน่งกรมพระราชวังบวรสถานมงคลกับกลุ่มขุนนางที่ทรงอำนาจอิทธิพล และปรากฏการณ์ทางการเมืองนี้ยังเป็นสมการทางการเมืองที่ดำเนินต่อไปจนถึงสมัยรัชกาลที่ 5

และจากสัมพันธภาพดังกล่าว รวมถึงปัญหาการแก่งแย่งชิงราชบัลลังก์ระหว่างวังหน้ากับพระราชโอรสทำให้พระมหากษัตริย์มักจะไม่แต่งตั้งผู้ใดดำรงตำแหน่งวังหน้า แม้แต่พระราชโอรสที่พระองค์ตั้งใจมอบตำแหน่งวังหน้าให้ หากยังไม่เจริญพระชันษา พระมหากษัตริย์ก็จะปล่อยให้ตำแหน่งวังหน้าว่างไว้

(โปรดติดตามตอนต่อไป)

แหล่งอ้างอิง: David K. Wyatt, “Family Politics in Nineteenth Century Thailand,” Journal of Southeast Asian History, 1968, vol. 9, no. 2; กุลลดา เกษบุญชู มี้ด เขียน, อาทิตย์ เจียมรัตตัญญู แปล, ระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ วิวัฒนาการรัฐไทย, (นนทบุรี: ฟ้าเดียวกัน: 2562); นพวรรณ วชิราภิวัชณ์, พระวินิจฉัยของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระยาดำรงราชานุภาพเกี่ยวกับระบบราชการในช่วง พ.ศ. 2435-2458, วิทยานิพนธ์ ภาควิชาประวัติศาสตร์ บัณฑิตวิทยาลัย จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2524,  อ้างใน ชัยอนันต์ สมุทวนิช, 100 ปีแห่งการปฏิรูประบบราชการ: วิวัฒนาการของอำนาจรัฐและอำนาจการเมือง, (กรุงเทพฯ: สถาบันนโยบายการศึกษา: พิมพ์ครั้งที่ 4 2554); ปิยนาถ บุนนาคและคณะ, ๙ แผ่นดินของการปฏิรูประบบราชการ, (กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย: 2556).