'บ้านก้างปลาโมเดล' พลิกชีวิตเกษตรอาบสาร ลดเขาหัวโล้น


   

สภาพเขาหัวโล้นพื้นที่ อ.ด่านซ้าย จ.เลย  สะท้อนปัญหาความเสื่อมโทรมของทรัพยากรธรรมชาติ

 

     เขาหัวโล้นเป็นโจทย์เรื่องสิ่งแวดล้อมสำคัญของจังหวัดเลย เพราะชาวบ้านและนายทุนบุกรุกอย่างหนักจนพื้นที่เสื่อมสภาพ เมื่อผืนป่าถูกทำลายและแหล่งอาหารทางธรรมชาติของชุมชนตกอยู่ในภาวะเปราะบาง ทำให้คนด่านซ้ายเมืองเลยจำนวนหนึ่งพร้อมใจกันทำเกษตรทางเลือกแบบผสมผสาน ปลูกพืชผักพื้นบ้านแทนข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ ซึ่งเป็นตัวการสำคัญทำให้ภูเขารอบหมู่บ้านเปลี่ยนเป็นเขาหัวโล้น ชาวด่านซ้ายยืนยันว่า ป่าที่นี่คือความมั่นคงทางอาหารของคนเลยและประเทศไทย 
    อย่างน้อย 24 ครัวเรือนจาก 73 ครัวเรือนของหมู่บ้านก้างปลา หมู่บ้านขนาดเล็กบนพื้นที่สูงจากระดับน้ำทะเล 700 เมตร เป็นหัวหอกขับเคลื่อนการฟื้นฟูทรัพยากรดิน น้ำ ป่า ของอำเภอด่านซ้าย ภายใต้โครงการ Smart Farmer เกษตรทางเลือกและความมั่นคงทางอาหาร และโครงการการเพิ่มศักยภาพเกษตรกรและหมู่บ้านต้นแบบการผลิต และการตลาดสีเขียวมาตรฐานด่านซ้ายกรีนเนต โดยประยุกต์ใช้แนวทางระบบการรับรองมาตรฐานอย่างมีส่วนร่วม โดยการสนับสนุนทุนจากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) 

 

บรรยากาศคึกคักตลาดสีเขียวมาตรฐานด่านซ้ายกรีนเนตที่ รพ.สมเด็จพระยุพราช ด่านซ้าย 


    แม้การปรับเปลี่ยนความคิดของชาวบ้านไม่ใช่เรื่องง่าย เพราะปลูกพืชเศรษฐกิจเชิงเดี่ยวต่อเนื่องมานับสิบๆ ปี แต่ทีมนักวิจัย สกว. และผู้นำชุมชนไม่ยอมแพ้ง่ายๆ  พัฒนา ลองผิดลองถูกตลอด 2 ปี ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงทำเกษตรเป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม เลิกใช้สารเคมีเกษตร ปัจจุบันกลายเป็นหมู่บ้านต้นแบบการจัดการป่าชุมชน และความสำเร็จดังกล่าวกำลังถูกยกระดับเป็นด่านซ้ายโมเดล 
    รศ.ดร.เอกรินทร์ พึ่งประชา  จากภาควิชามานุษยวิทยา คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร ในฐานะหัวหน้าโครงการ กล่าวว่า ปี  2557 ทำโครงการจัดการลุ่มน้ำหมัน อ.ด่านซ้าย จ.เลย ซึ่งลุ่มน้ำหมันเป็นแม่น้ำสายหลักของชุมชนในพื้นที่ด่านซ้าย ความยาว 65 กิโลเมตร มีการปูพรมสำรวจหมู่บ้านต้นน้ำ กลางน้ำ และปลายน้ำ เพราะลุ่มน้ำนี้ขาดการบริหารจัดการที่เหมาะสมและขาดการมีส่วนร่วมของคนในชุมชน นอกจากนี้ ยังเป็นพื้นที่วิกฤติเขาหัวโล้นไม่ต่างจาก จ.น่าน มีการปลูกข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ ใช้สารเคมีเข้มข้นมาก สภาพดินเสื่อมโทรม  และขยายที่ทำกินเข้าผืนป่ามากขึ้นทุกปี ภาวะวิกฤตินี้กระทบต่อการดำรงชีวิตของชาวด่านซ้าย ปัญหาเหล่านี้นำมาสู่โจทย์วิจัยและสร้างการมีส่วนร่วมของชุมชน โดยคนเป็นเครื่องมือสำคัญขับเคลื่อนงานวิจัยนี้ เพราะวิถีชีวิตคนด่านซ้ายมากกว่าร้อยละ 90 ประกอบอาชีพเกษตรกรรม
    " เราได้พูดคุยกับเกษตรกร คนในชุมชน และพานักวิจัยชาวบ้าน 30 คน จากหมู่บ้าน 12 แห่งใน อ.ด่านซ้าย ไปศึกษาดูงานบ้านน้ำมีด จ.น่าน ชุมชนต้นแบบชาวบ้านเปลี่ยนจากพืชเชิงเดี่ยวเป็นเกษตรผสมผสานและรื้อฟื้นการจัดการลุ่มน้ำได้ ผลการถอดบทเรียนมีหมู่บ้านก้างปลาที่เดียวไม่อยากให้ป่าเป็นเขาหัวโล้น สกว.รับฟัง และนำเสนอ ฝ่ายเกษตร สกว. พร้อมรับฟังเสียงชาวบ้านต้องการอะไร นำมาสู่โครงการสมาร์ทฟาร์มเมอร์ สำรวจครัวเรือน ภาวะหนี้สินและรายได้ของชุมชน ในการพัฒนานั้นต้องรู้ฐานข้อมูลชุมชน จากการศึกษาโครงการ กระบวนการผลิตเดิมสร้างวงจรหนี้สิน ทำเกษตรในพื้นที่ 40 ไร่ ขายผลผลิตได้ 6 แสนบาท แต่ต้นทุน 3.5-4 แสนบาท ชาวบ้านไม่เคยบวกลบต้นทุนที่ใช้ไป อีก 2 แสนที่เหลือไม่ตกถึงครัวเรือน ส่งไปที่กองทุนเงินล้าน และชำระหนี้ ธ.ก.ส. นี่ยังไม่พูดถึงเรื่องสุขภาพเจ็บป่วยจากใช้สารเคมี" รศ.ดร.เอกรินทร์ กล่าว 

 

รศ.ดร.เอกรินทร์ พึ่งประชา คณะโบราณคดี ม.ศิลปากร หัวหน้าโครงการฯ 
 


    หัวหน้าโครงการบอกด้วยว่า ชุมชนบ้านก้างปลาทำได้เป็นรูปธรรม เพราะได้แกนนำเข้มแข็งขับเคลื่อน พยายามปรับเปลี่ยนความเชื่อให้ชาวบ้านทำเกษตรผสมผสาน จะเป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม ผลผลิตก็ปลอดภัย ส่งผลดีต่อสุขภาพตนเองและผู้บริโภค และการพัฒนาจะนำไปสู่การลดเขาหัวโล้น  
    " ครึ่งปีแรกชาวบ้านปลูกพริกพื้นที่ 1 ไร่ รายได้เท่ากับทำข้าวโพด 40 ไร่ แต่ครึ่งปีหลังเจอฝนและโรคแมลงพริกเสียหาย สะท้อนความเสี่ยงสูง ก็ช่วยกันคิดใหม่ ปลูกพืชผักผสมผสาน พืชผักปลอดภัย ช่วยสร้างรายได้อย่างรวดเร็วและต่อเนื่องให้เกษตรกร เฉลี่ยวันละ 500-800 บาท คนที่ขายเก่งรายได้สูงสุด 4,000 บาทต่อวัน สมาร์ทฟาร์มเมอร์สร้างการเปลี่ยนแปลงให้คนด่านซ้ายและอำเภอด่านซ้าย มีการเปิดตลาดสีเขียวหรือตลาดด่านซ้ายกรีนเน็ตที่ รพ.สมเด็จพระยุพราชด่านซ้าย และที่ว่าการอำเภอด่านซ้ายเปิดตลาดสีเขียวหนุนเสริม เกิดกระแสบริโภคสีเขียวในด่านซ้ายเพิ่มขึ้น" รศ.เอกรินทร์เผยตลาดสีเขียวก็บูม เขาหัวโล้นก็ลด
    นอกจากนี้ รศ.ดร.เอกรินทร์ บอกด้วยว่า ที่นี่ยังมีการจัดทำป่าชุมชนบ้านก้างปลา แรกเริ่มไม่ประสบผลสำเร็จ เพราะชาวบ้านไม่เข้าใจการจัดตั้งป่าชุมชน กลัวว่าพื้นที่เกษตรจะถูกยึดคืนถ้ามีปักเขตแดนและกฎระเบียบ ช่วงปี 57-59 ขับเคลื่อนการจัดตั้งป่าชุมชนไม่ได้ ก็ถอดบทเรียนและแก้ไขสร้างเครือข่ายผ่านกิจกรรมนักสืบสายน้ำ โดยคณะวิจัยจากโรงพยาบาลสมเด็จพระยุพราชด่านซ้าย รวมถึงชวนคณะวิจัยจากมหาวิทยาลัยราชภัฏเลย ดำเนินการสำรวจฐานทรัพยากรของชุมชนเพื่อจัดทำฐานข้อมูลป่าชุมชน พบว่ามีชนิดพรรณป่ากว่า 136 ชนิด จากการศึกษายังชี้ว่า ป่าลดลงกว่า 315 ไร่ ทำให้คนในชุมชนหันมาอนุรักษ์ จัดประชุม และมีมติให้กำหนดแนวเขตป่าชุมชนของหมู่บ้าน มีกฎกติกาที่ชุมชนร่วมกันทำขึ้น กรมป่าไม้มาทำแนวเขตแปลงป่าชุมชนบ้านก้างปลาสำเร็จเมื่อตุลาคมปีที่แล้ว  

 

พืชผักปลอดสาร ผลผลิตสู่ผู้บริโภค ยกระดับคุณภาพชีวิตชาวด่านซ้าย 


    ลงแรงลงใจจัดการดิน น้ำ ป่า บัวลอง ศิริ ผู้ใหญ่บ้านบ้านก้างปลา เผยว่า ทีมวิจัยชาวบ้านลุ่มน้ำหมันเกิดขึ้นครั้งแรกปี 58 เพราะหมู่บ้านก้างปลาเป็นลุ่มน้ำสาขาน้ำหมัน ทีม สกว.นำโดยอาจารย์เอกรินทร์ เข้ามาอบรม พัฒนาทักษะในชุมชน มีการตั้งคณะกรรมการป่าชุมชน ปี 59 เจ้าหน้าที่ป่าไม้สำรวจพื้นที่ทำกินในพื้นที่ป่า จากนั้นประชาคมร่วมกับชาวบ้านจะจัดตั้งป่าชุมชนบ้านก้างปลา  เดินแนวเขต และในที่สุดก็ตั้งป่าชุมชนได้ ชาวบ้านหยุดบุกรุกพื้นที่ป่าและผลักดันออก ทำให้ได้ป่ากว่า 200 ไร่ กลับมา มีการปลูกต้นไม้เพิ่ม ฟื้นฟูป่าเสื่อมโทรม เวลานี้มีเห็ด หน่อไม้ คนในชุมชนใช้ประโยชน์เพื่อยังชีพได้ ไม่ใช่เชิงพาณิชย์ การฟื้นป่าทำให้แหล่งน้ำและแหล่งอาหารกลับมา    

 

     

บัวลอง ศิริ ผู้ใหญ่บ้านก้างปลา 


    แปลงไร่รับลมชมดาวเป็นอีกพื้นที่ตัวอย่างในบ้านก้างปลา สองสามีภรรยาเจ้าของพื้นที่หักดิบเลิกปลูกข้าวโพด หันมาทำไร่นาสวนผสม ปลูกไม้ผล เลี้ยงไก่บ้านไก่ไข่ มีรายได้ มีความสุขกับแนวทางที่เลือก
    วิโรจน์ อินทรวงษ์ เกษตรกรบ้านก้างปลา บอกว่า ตลอด 5 ปีที่ทำข้าวโพดเลี้ยงสัตว์บนพื้นที่ 10 ไร่ ประสบภาวะหนี้สิน ทำให้ต้องขยายพื้นที่ทำกินเพิ่มเป็น 20-30 ไร่ เพื่อหาเงินใช้หนี้ เมื่อนักวิจัย สกว.เข้ามาในชุมชน พาไปดูงานบ้านน้ำมีด จ.น่าน ก็อยากทำเกษตรผสมผสาน ชวนภรรยาหักดิบไม่ทำแล้ว ครั้งแรกหัดปลูกพริก ได้ผลดีช่วงแรก แต่ตอนหลังเจอโรคแมลง จึงพูดคุยกันเปลี่ยนทำแปลงเกษตรพืชผักปลอดภัย เลี้ยงไก่ดำและไก่ไข่เสริม แล้วก็เพิ่มปลูกแก้วมังกร ได้ผลดี 
    " ตอนนี้มีรายได้จากแปลงเกษตรทั้งรายวันและรายสัปดาห์ หนี้จากข้าวโพด 4 แสนบาท คาดว่าจะปลดหนี้ให้หมดภายใน 2 ปีนี้ เชื่อมั่นกับแนวทางทำเกษตรที่ได้จากงานวิจัย สกว. มาถูกทางแล้ว และรู้สึกสุขภาพดีขึ้น เพราะไม่มีสารเคมีเข้ามาเกี่ยวข้อง ตอนนี้มีคนมาดูงานที่ไร่ นักท่องเที่ยวก็เข้ามา เพราะผมปรับปรุงภูมิทัศน์ให้สวยงาม" วิโรจน์เล่าด้วยรอยยิ้ม โดยมีภรรยาเคียงข้าง   

 

'ไร่รับลมชมดาว' แปลงเกษตรผสมผสานต้นแบบ ปลูกแทนข้าวโพดเลี้ยงสัตว์

    ส่วนราชการจับมือชุมชนและทีมวิจัย สกว.ขับเคลื่อนก้างปลาโมเดล ภูมารินทร์ คงเพียรธรรม นายอำเภอด่านซ้าย กล่าวว่า นโยบายรัฐบาลส่งเสริมให้ประชาชนรักษาป่าและต่อยอดโครงการพระราชดำริลดการบุกรุกป่า ตลอดจนมีโครงการสร้างป่าสร้างรายได้ ขณะที่อำเภอด่านซ้ายทำงานหนุนเสริมผ่านแผนงานพืชผักปลอดภัยและสร้างเครือข่ายเกษตรปลอดภัย ต่อยอดตลาดเพิ่มวันขายที่หน้าอำเภอ รวมทั้งสร้างเครือข่ายกับผู้ประกอบการที่พัก โรงแรม ร้านค้าในด่านซ้าย อ.ด่านซ้าย มี 10 ตำบล จะนำก้างปลาโมเดลลงทุกตำบลขยายพื้นที่เกษตรปลอดภัยสู่หมู่บ้านต่างๆ ต่อไป
    "จะนำยุทธศาสตร์จังหวัดเลยมาขับเคลื่อนไป โดยใช้งานวิจัยเพื่อท้องถิ่นเป็นเครื่องมือต่อยอด ทั้งบ้านก้างปลา บ้านป่าหมัน บ้านนาหมูหม่น ที่ใช้เกษตรทางเลือกฟื้นฟูทรัพยากร นอกจากมีจุดเด่นเรื่องการจัดการทรัพยากรชุมชนช่วยสร้างเศรษฐกิจแล้ว ยังผลักดันเป็นแหล่งท่องเที่ยวเชิงเกษตรของเมืองเลยได้ด้วย" นายอำเภอหญิงย้ำทิ้งท้ายไทยแลนด์ 4.0 มุ่งเกษตรผสมผสาน ลดพืชเชิงเดี่ยว หยุดป่าหาย และสร้างความเข้มแข็งท่องเที่ยวเชิงเกษตร

 

 


อุ่นหนาฝาคั่ง...แน่นซอย ไทยโพสต์ ครบรอบ ๒๓ ปี ย่างเข้าปีที่ ๒๔ ยังได้รับความรัก จากกัลยาณมิตรมากมาย เหมือนเช่นเคย ขอบคุณกันไม่หมด ทั้งจากภาคธุรกิจ ราชการ ฝ่ายการเมือง

'๒๑ ตุลา' สำนึกย้อน 'สำนึกไทย'
'ทอน' ไม่รู้! แล้วจะรอดหรือ
ธาตุแท้อนาคตใหม่
งบฯ ผ่าน ไม่ยุบ ไม่ออก
'ความเมือง' ในไทยยุคที่ ๓
อย่าให้ฝ่ายแค้นแหกตา