ลายแทง 15 จุด วัดพระมหาธาตุฯ มรดกโลกแห่งใหม่

หลังจากวัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร จังหวัดนครศรีธรรมราช ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลก สร้างความปลาบปลื้มให้กับคนไทย ก็ต้องมีทริปตามรอยไปสัมผัสโบราณสถานคู่บ้านคู่เมืองที่เปี่ยมด้วยคุณค่าทางประวัติศาสตร์ งานพุทธศิลป์ สถาปัตยกรรม และโบราณวัตถุอันล้ำค่า ที่บอกเล่าเรื่องราวของเมืองนครศรีธรรมราชผ่านกาลเวลาหลายร้อยปี ที่ผู้มาเยือนจะได้เดินชม ซึมซับ และเรียนรู้ไปตลอดเส้นทาง

เริ่มต้นจากการค่อย ๆ เดินสำรวจบริเวณรอบนอกองค์พระธาตุ จุดแรกเมื่อมาถึงวัดพระมหาธาตุฯ อยากให้สังเกตคือซุ้มประตูทางเข้าด้านหน้าทั้ง 3 บาน ซึ่งมียอดซุ้มทรงคล้ายพระมหามงกุฎมีสีเหลืองเข้ม โดยประตูกลางที่อยู่ตรงแนววิหารธรรมศาลา คือมีนามว่า ประตูเยาวราช สร้างขึ้นในสมัยที่พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อครั้งยังทรงดำรงพระอิสริยยศเป็นพระยุพราช ประตูเยาวราชเป็นงานปูนปั้นที่ประณีต ด้านฝั่งถนนประดับตราพระเกี้ยว อักษร ร.ศ. 128 ส่วนด้านฝั่งที่หันเข้าวัดประดับลวดลายพระนารายณ์ทรงครุฑและเทพพนม ต่อมา พระรัตนธัชมุนี เจ้าอาวาสวัด ได้สร้างประตูในรูปแบบเดียวกันเพิ่มอีก 2 บานทางทิศเหนือและทิศใต้ ทำให้ประตูทั้ง 3 บานเป็นเอกลักษณ์ที่ต้อนรับผู้มาเยือนจนถึงปัจจุบัน

เดินผ่านซุ้มประตูเยาวราชเข้ามา สิ่งแรกที่สะดุดตาคือ วิหารธรรมศาลา ด้านหน้ามี พระพุทธรูปพระทันทกุมาร พระพุทธรูปประทับยืนทรงเครื่องปางประทานอภัยองค์ใหญ่ ประดิษฐานอยู่ให้ผู้มาเยือนได้แวะสักการะก่อนเข้าไปด้านในวิหารเป็นที่ประดิษฐาน พระธรรมศาลา พระพุทธรูปปางมารวิชัย ส่วนฝั่งตรงข้ามคือ เจดีย์สวรรค์ เจดีย์โบราณที่ตามตำนานกล่าวว่าเป็นที่บรรจุอัฐิของ พระยารามราชท้ายน้ำ สร้างขึ้นเมื่อศักราช 2141 องค์ไม่ใหญ่แต่มีความงดงาม นับว่าแปลกตาที่เห็นเจดีย์ตั้งอยู่ด้านในวิหารเช่นนี้

เดินต่อมาอีกไม่ไกล จะพบกับ วิหารหลวง อาคารหลังใหญ่ที่โดดเด่นที่สุดแห่งหนึ่งของวัด และยังเป็นพระอุโบสถที่กว้างใหญ่ที่สุดในภาคใต้ สิ่งที่หลายคนอาจไม่รู้คือ หน้าบันของวิหารที่เห็นในปัจจุบัน เดิมเป็นงานแกะสลักไม้โบราณอันวิจิตร ด้านหน้าเป็นรูปพระอินทร์ทรงช้างเอราวัณ ส่วนด้านหลังเป็นรูปพระนารายณ์ทรงครุฑ แต่หลังการบูรณะในปี 2564 หน้าบันไม้เดิมได้รับการอนุรักษ์และย้ายไปจัดแสดงที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ นครศรีธรรมราช พร้อมสร้างหน้าบันก่ออิฐถือปูนขึ้นใหม่ โดยยังคงลวดลายเดิมไว้

เมื่อเข้าไปภายใน จะพบพระศรีศากยมุนีศรีธรรมราช พระประธานปางมารวิชัย สมัยกรุงศรีอยุธยาตอนต้น ประดิษฐานอยู่กลางวิหารอย่างสง่างาม ลองสังเกตเสาภายในวิหารจะเห็นว่าปลายเสาเอนสอบเข้าหากัน ซึ่งเป็นรูปแบบที่นิยมในสมัยอยุธยา ช่วยให้พื้นที่ภายในดูสูง โปร่ง และสวยงาม ทั้งนี้พระวิหารหลวงส่วนใหญ่จะเปิดให้ประชาชนเข้าไปสักการะในช่วงวันสำคัญทางพระพุทธศาสนา หรือในโอกาสพิเศษ

อีกจุดคือ มณฑปพระพุทธบาทจำลอง ที่ตั้งอยู่ทั้งฝั่งทิศเหนือและทิศใต้ ภายในประดิษฐานรอยพระพุทธบาทจำลองที่แกะสลักลวดลายอย่างประณีต แบ่งเป็น 108 ช่อง แต่ละช่องเป็นภาพมงคลต่าง ๆ เช่น พระพุทธรูป ครุฑ ช้างสามเศียร พานพุ่ม และบาตรพระ ส่วนกลางฝ่าพระบาทแกะสลักเป็นลายคล้ายดอกไม้ขนาดใหญ่ ซึ่งเป็นรอยพระพุทธบาทที่งดงดงามมาก บริเวณเชิงบันไดทางขึ้นยังมีพระพุทธรูปองค์หนึ่งประดิษฐานอยู่ในซุ้ม เรียกว่า พระบุญมาก ซึ่งผู้ที่มาขอพรนิยมขอเรื่องการมีบุตร

เมื่อเดินเข้ามาถึงใจกลางวัด จะเห็นพระธาตุองค์น้อยจำนวนมากตั้งรายล้อมองค์พระบรมธาตุเจดีย์ หรือเจดีย์บริวารอยู่รอบองค์พระบรมธาตุเจดีย์จำนวน มีจำนวนทั้งหมด 158 องค์ หรือบางข้อมูลทางประวัติศาสตร์สำรวจพบและบันทึกไว้ที่ 149 องค์ และหนึ่งในจำนวนนี้มีเจดีย์อยู่องค์หนึ่งซึ่งเรียกกันว่า เจดีย์พระปัญญา ซึ่งเป็นเจดีย์ขนาดย่อม ทรงเรือนยอด ลักษณะคล้ายเจดีย์ศิลปะศรีวิชัย ประดิษฐานพระพุทธรูปปูนปั้นองค์หนึ่งปางมารวิชัย ขัดสมาธิราบ มีความศักดิ์สิทธิ์ ทำให้เกิดความเลิศด้านสติปัญญาเฉียบแหลม

สำหรับผู้ที่จะขึ้นไปห่อชผ้าองค์พระบรมธาตุเจดีย์ จะต้องเข้าไปยัง วิหารพระทรงม้า วิหารหลักของวัด ที่ได้ชื่อมาจากประติมากรรมปูนปั้นตอนมหาภิเนษกรมณ์ ซึ่งเล่าเหตุการณ์เมื่อเจ้าชายสิทธัตถะทรงม้าเสด็จออกผนวช ภายในมีบันได 22 ขั้น สำหรับเดินขึ้นสู่ลานรอบองค์พระบรมธาตุ ระหว่างทางขึ้น สองข้างบันไดประดับด้วยประติมากรรมปูนปั้นจตุคามรามเทพดั้งเดิม พร้อมรูปปั้นเทวดาผู้พิทักษ์ ยักษ์ สิงห์ นาค ครุฑ และจตุโลกบาล ที่ยังคงเห็นรายละเอียดของงานช่างได้อย่างชัดเจน

เมื่อขึ้นมาถึงด้านบน จะพบองค์พระบรมธาตุเจดีย์ที่ประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุ ซึ่งถือเป็นศูนย์รวมศรัทธาของชาวนครศรีธรรมราช จากตำนานสันนิษฐานว่าพระมหาธาตุเจดีย์เดิมสร้างขึ้นราว พ.ศ. 1300 ก่อนจะมีการสร้างเจดีย์องค์ใหญ่ครอบทับในเวลาต่อมา องค์พระบรมธาตุเจดีย์ที่เห็นในปัจจุบันเป็นเจดีย์ทรงระฆังคว่ำแบบลังกา มีลักษณะใกล้เคียงกับเจดีย์กิริเวเหระในประเทศศรีลังกา จุดเด่นอยู่ที่ยอดเจดีย์ ที่หุ้มด้วยทองคำแท้ ประดับลายบัวคว่ำ บัวหงาย และหน้ากระดานปล้องไฉนที่ประดับพระเวียน 8 องค์  จึงเป็นที่มาของคำว่า “พระธาตุทองคำ” ที่ปรากฏอยู่ในคำขวัญประจำจังหวัดนครศรีธรรมราช

ต่อมาที่พิพิธภัณฑ์ของวัดใน วิหารเขียนและวิหารโพธิ์ลังกา ก่อนเข้าสู่วิหาร จะพบพระพวย ประดิษฐานอยู่ตรงกลาง จุดเด่นคือฐานบัวที่มีรูให้น้ำไหลออกคล้ายพวยกา รอบฐานมีรูปเด็กจำนวนมาก ซึ่งเจ้าหน้าที่อธิบายว่าเกี่ยวข้องกับความเชื่อของผู้มาขอพรเรื่องบุตรและการเรียน จนกลายเป็นพระที่ได้รับความศรัทธาจากผู้คน ภายใน วิหารเขียน เคยเป็นสถานที่ฝึกเขียนอักษรขอมไทยและขอมบาลีของพระภิกษุสามเณร รวมถึงใช้จดจารและเก็บรักษาพระไตรปิฎก ปัจจุบันจัดแสดงโบราณวัตถุหลายประเภท ทั้งพระพิมพ์ งาช้าง กริช สถูปจำลอง เครื่องใช้โบราณ รวมถึงพระพุทธรูปและเครื่องประดับล้ำค่าที่สะท้อนเรื่องราวทางประวัติศาสตร์

ส่วน วิหารโพธิ์ลังกา เพียงขึ้นบันไดอีกเล็กน้อย จะพบต้นโพธิ์จากศรีลังกาที่ปลูกมานานนับร้อยปี ให้ร่มเงาและความร่มรื่น ภายในวิหารยังประดิษฐานพระพุทธไสยาสน์ยาว 6 วา ลับแลมุก หีบศพเจ้าพระยานคร และพระพุทธรูปศิลปะหลายสกุลช่าง

 วิหารทับเกษตร หรือระเบียงรอบฐานพระบรมธาตุเจดีย์ หรือระเบียงตีนธาตุ ซึ่งมุงด้วยกระเบื้องดินเผาสีแดง และประดิษฐานพระพุทธรูปจำนวนมาก ส่วนใหญ่สร้างในสมัยอยุธยาและรัตนโกสินทร์ ในจำนวนพระทั้งหมดมีพระพุทธรูปที่มีนิ้วมือ 6 นิ้ว ซึ่งเป็นปริศนาธรรม และรูปปั้นพระเจ้าชู้ ที่ถูกหลักเสียบไว้พร้อมมือที่ถูกตัด ตามเรื่องเล่าถึงชายผู้กระทำผิดศีลธรรม ก็เป็นเรื่องราวและลักษณะขององค์พระที่แปลกและน่าสนใจ รอบฐานพระบรมธาตุเจดีย์ยังมีซุ้มประดับหัวช้างยื่นออกมาจากฐานประมาณ 22 หัว และเป็นอีกจุดสำหรับนำผ้าขึ้นห่มองค์พระบรมธาตุเจดีย์แทนการขึ้นไปห่มด้านบน

ต่อมาที่ วิหารพระมหากัจจายนะ หรือวิหารพระแอด ที่ประดิษฐานพระกัจจายนะ หรือพระสังกัจจายน์ ซึ่งชาวบ้านให้ความเคารพศรัทธา โดยเฉพาะความเชื่อเรื่องการขอพรให้หายจากอาการปวดหลังและปวดเอว ด้วยการนำไม้มาค้ำบริเวณด้านหลังองค์พระตามความเชื่อที่สืบต่อกันมา ใกล้กันคือ วิหารสามจอม หรือวิหารพระเจ้าศรีธรรมโศกราช  มีคำเล่าสืบต่อกันมาว่าสร้างขึ้นพร้อมกับเจดีย์บริวารที่อยู่ด้านหลังวิหาร ก่อนเข้าสู่ภายในจะพบรูปปั้นพระธรณีกำลังบีบมวยผมอยู่ด้านหน้า ภายในประดิษฐานพระพุทธรูปปูนปั้น พระเจ้าศรีธรรมโศกราช ซึ่งเชื่อกันว่าเป็นผู้สร้างพระบรมธาตุเจดีย์ จึงเป็นที่มาของชื่อวิหารแห่งนี้ โดยรอบผนังตกแต่งเป็นช่องซุ้ม มีรูปเทพประทับบนหลังสัตว์กำกับอยู่แต่ละช่อง และยังมีภาพเด็กๆ เหมือนกับฐานพระพวยอีกด้วย  

เดินชม วิหารคด หรือพระระเบียง ที่ล้อมรอบองค์พระบรมธาตุเจดีย์ ภายในจัดวางพระพุทธรูปปูนปั้นนั่งเรียงต่อกันเป็นแนวยาวทั้ง 4 ด้าน รวมทั้งหมด 173 องค์ เรียงอย่างงดวาม  จากบริเวณนี้สามารถเดินเชื่อมไปยัง วิหารพระเหมชาลา ซึ่งเกี่ยวข้องกับตำนานพระเหมชาลาและพระทันทกุมาร  บุคคลในเรื่องเล่าท้องถิ่นภาคใต้ ที่เชื่อกันว่าเป็นผู้อัญเชิญพระบรมสารีริกธาตุมาประดิษฐานที่วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร และวัดจะทิ้งพระ จึงมีการสร้างพระพุทธรูปตามพระนามคือพระเหมชาลา และพระทันทกุมาร  เพื่อระลึกถึงเรื่องราวดังกล่าว

อาจจะใช้เวลากว่าจะเดินชมครบทุกจุด แต่ก็ทำให้เข้าใจว่าทำไมวัดพระมหาธาตุฯ จึงได้รับการยกย่องเป็นมรดกโลก เพราะทุกพื้นที่ไม่ได้มีเพียงความงดงามของสถาปัตยกรรม แต่ยังสะท้อนประวัติศาสตร์ ความเชื่อ และศรัทธาที่สืบทอดต่อกันมาอย่างยาวนาน