มันฝรั่งถือเป็นหนึ่งในพืชอาหารสำคัญของโลก โดยจัดอยู่ในกลุ่มพืชอาหารหลัก 1 ใน 5 ของโลก รองจากข้าว ข้าวสาลี และข้าวโพด และมีการเพาะปลูกในมากกว่า 150 ประเทศทั่วโลก ด้วยคุณค่าทางโภชนาการและความสามารถในการนำไปแปรรูปเป็นอาหารได้หลากหลาย จึงทำให้มันฝรั่งกลายเป็นวัตถุดิบสำคัญของอุตสาหกรรมอาหารระดับโลก
สำหรับประเทศไทย แม้มันฝรั่งจะไม่ได้เป็นอาหารหลักในวิถีการบริโภคของคนไทย แต่ก็ถือเป็นพืชเศรษฐกิจที่มีบทบาทสำคัญต่ออุตสาหกรรมอาหารและขนมขบเคี้ยว ซึ่งมีมูลค่าทางเศรษฐกิจรวมกันนับหมื่นล้านบาทต่อปี อีกทั้งยังมีบทบาทสำคัญต่อภาคการเกษตร เพราะสามารถสร้างรายได้ให้กับเกษตรกรจำนวนมาก โดยเฉพาะในพื้นที่ภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศ
โดยเฉพาะขนมขบเคี้ยวมันฝรั่งทอดที่อยู่ในมือผู้บริโภคแต่ละซอง ไม่ได้มีเพียงรสชาติความอร่อยเท่านั้น แต่เบื้องหลังคือความใส่ใจตั้งแต่กระบวนการผลิตต้นน้ำของห่วงโซ่อาหาร ที่เริ่มต้นจากผืนดินและแรงกายแรงใจของเกษตรกรไทย ผู้ทุ่มเทดูแลการเพาะปลูกวัตถุดิบอย่างพิถีพิถัน เพื่อให้ได้ผลผลิตที่มีคุณภาพก่อนจะเข้าสู่กระบวนการแปรรูปในอุตสาหกรรมอาหาร
ล่าสุด บริษัท เป๊ปซี่-โคล่า (ไทย) เทรดดิ้ง จำกัด หรือ PepsiCo ประเทศไทย ผู้ผลิตและจัดจำหน่าย “เลย์” มันฝรั่งทอดกรอบ ได้พาไปสัมผัสเรื่องราวของเกษตรกรผู้ปลูกมันฝรั่งที่ทำงานร่วมกับบริษัทมาอย่างยาวนานในพื้นที่ อำเภอเชียงคำ จังหวัดพะเยา หนึ่งในแหล่งเพาะปลูกสำคัญของประเทศไทย และเป็นฟันเฟืองสำคัญของห่วงโซ่อุตสาหกรรมอาหารไทย ที่ไม่เพียงสร้างผลผลิตคุณภาพ แต่ยังช่วยสร้างความมั่นคงให้กับครอบครัว ชุมชน และเศรษฐกิจท้องถิ่นได้อย่างยั่งยืน
สุริวัสสา สัตตะรุจาวงษ์ ผู้อำนวยการฝ่ายองค์กรสัมพันธ์และรัฐกิจ ประจำประเทศไทย และอินโดไชน่า บริษัท เป๊ปซี่-โคล่า (ไทย) เทรดดิ้ง จำกัด หรือ PepsiCo ประเทศไทย กล่าวว่า สำหรับมันฝรั่งที่ปลูกในประเทศไทย 9 จังหวัด มาจากการเกษตรในประเทศ 60% เครือข่ายเกษตรกรกว่า 4,830 ครัวเรือนใน 9 จังหวัด ได้แก่ เชียงใหม่ เชียงราย ลำปาง ลำพูน พะเยา ตาก เพชรบูรณ์ สกลนคร นครพนม ผลิตมันฝรั่งรวมกันประมาณ 100,000 ตัน ต่อปี ส่วนอีก 40% เป็นมันฝรั่งจากต่างประเทศ ทั้งเอเชียและยุโรป
สุริวัสสา กล่าวต่อว่าแนวคิดด้านความยั่งยืนเป็นแนวทางสำคัญที่ถูกผลักดันในระดับโลก ครอบคลุมตั้งแต่ต้นน้ำ กลางน้ำ จนถึงปลายน้ำของห่วงโซ่การผลิต โดยในส่วนของต้นน้ำ บริษัทให้ความสำคัญกับการส่งเสริมเกษตรกรรมแบบยั่งยืน เช่น การให้ความรู้เกษตรกรในการใช้ปุ๋ยและสารเคมีอย่างเหมาะสม ลดการใช้สารเคมีที่เกินความจำเป็น และส่งเสริมการเพาะปลูกแบบไม่เผาตอซังหรือเศษพืช ปัจจุบันเกษตรกรในโครงการของบริษัทสามารถยุติการเผาในพื้นที่เพาะปลูกได้ทั้งหมด ถือเป็นความสำเร็จสำคัญของการส่งเสริมเกษตรกรรมยั่งยืน และลดปัญหามลพิษทางอากาศ
ดังนั้นเกษตรกรผู้ปลูกมันฝรั่งจึงไม่ได้มุ่งเน้นเพียงการผลิตวัตถุดิบให้ได้ปริมาณตามความต้องการเท่านั้น แต่ยังให้ความสำคัญกับคุณภาพ ความปลอดภัยทางอาหาร และความยั่งยืนด้านสิ่งแวดล้อม ภายใต้ระบบเกษตรพันธสัญญา เกษตรกรได้รับการถ่ายทอดองค์ความรู้ด้านเทคโนโลยีการเพาะปลูก การคัดเลือกสายพันธุ์ที่เหมาะสม การจัดการน้ำและดินอย่างมีประสิทธิภาพ รวมถึงการลดการใช้สารเคมีและนำแนวทางเกษตรแม่นยำมาใช้ เพื่อเพิ่มผลผลิตต่อไร่ ควบคู่กับการควบคุมต้นทุนและลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม
“นอกจากนี้ยังได้ทำงานร่วมกับหน่วยงานภาครัฐ เช่น กรมส่งเสริมการเกษตร และหน่วยงานภายใต้กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ รวมถึงองค์กรพัฒนาระหว่างประเทศ เพื่อถ่ายทอดองค์ความรู้และขยายพื้นที่ปลูกมันฝรั่งให้กับเกษตรกรที่สนใจ อีกปัจจัยสำคัญคือการพัฒนาหัวพันธุ์มันฝรั่ง ซึ่งส่วนใหญ่ยังต้องนำเข้าจากต่างประเทศเพื่อให้ได้สายพันธุ์ที่บริสุทธิ์และปลอดโรค การดำเนินงานในทุกมิติ ทั้งการพัฒนาผลิตภัณฑ์ การสนับสนุนเกษตรกร การลงทุนด้านเทคโนโลยี และการขับเคลื่อนแนวคิดความยั่งยืน ช่วยให้ธุรกิจเติบโตอย่างมั่นคง พร้อมสร้างประโยชน์ร่วมกันต่อผู้บริโภค เกษตรกร ชุมชน และสิ่งแวดล้อมในระยะยาว” สุริวัสสา กล่าว
อานนท์ สุนทรนนท์ ผู้จัดการฝ่ายเกษตร ประเทศไทย กล่าวว่า การเปลี่ยนแปลงสภาพอากาศและผลกระทบต่อเกษตรกร อย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ โดยประเทศไทยถือเป็นหนึ่งในประเทศที่ได้รับผลกระทบค่อนข้างรุนแรงจากการเปลี่ยนแปลงของสภาพอากาศ ไม่ว่าจะเป็นฤดูกาลที่แปรปรวนมากขึ้น อุณหภูมิที่สูงขึ้น รวมถึงช่วงเวลาของฤดูฝนและฤดูร้อนที่ไม่เป็นไปตามรูปแบบเดิม สิ่งเหล่านี้ส่งผลต่อการเพาะปลูกของเกษตรกรโดยตรง เนื่องจากพืชแต่ลอานนท์ สุนทรนนท์ะชนิดต้องการสภาพแวดล้อมที่เหมาะสมในการเจริญเติบโต
อานนท์ กล่าวต่อว่า การปลูกมันฝรั่งซึ่งเป็นวัตถุดิบสำคัญของอุตสาหกรรม จำเป็นต้องปรับตัวอย่างต่อเนื่องเพื่อรับมือกับความเปลี่ยนแปลงของสภาพอากาศ โดยมีการวางแผนการเพาะปลูกอย่างเป็นระบบ ทั้งช่วงเวลาปลูก ระยะเวลาเก็บเกี่ยว และการคัดเลือกสายพันธุ์ที่เหมาะสมกับสภาพภูมิอากาศ โดยเกษตรกรส่วนใหญ่ปลูกมันฝรั่งสายพันธุ์แอตแลนติก (Atlantic) ซึ่งได้รับความนิยมมายาวนาน แต่มีข้อจำกัดด้านอายุการเก็บรักษาในห้องเย็นค่อนข้างสั้น จึงเริ่มมีการส่งเสริมสายพันธุ์ใหม่อย่าง Frito-Lay ซึ่งให้ผลผลิตดี ทนโรค เก็บรักษาได้นานกว่า และทนต่อสภาพอากาศที่แปรปรวนได้ดีกว่าสายพันธุ์เดิม สายพันธุ์ใหม่นี้ถูกนำมาใช้ในประเทศไทยมาแล้วประมาณ 7–8 ปีในเชิงพาณิชย์ และปัจจุบันก็มีการส่งเสริมให้เกษตรกรปลูกมากขึ้น อย่างไรก็ตาม การเลือกใช้สายพันธุ์ยังต้องพิจารณาตามช่วงเวลาของฤดูกาลด้วย
“นอกจากปัจจัยด้านสภาพอากาศแล้ว สถานการณ์ระดับโลก เช่น ความขัดแย้งระหว่างประเทศหรือสงคราม อาจส่งผลกระทบต่อภาคการเกษตรได้ โดยเฉพาะการนำเข้าหัวพันธุ์มันฝรั่งจากต่างประเทศ อย่างไรก็ตาม ผลกระทบในระยะสั้นยังไม่ชัดเจนและต้องติดตามสถานการณ์อย่างใกล้ชิด หากสถานการณ์ยืดเยื้ออาจกระทบต่อระบบโลจิสติกส์ ต้นทุนขนส่ง ราคาพลังงาน รวมถึงราคาปุ๋ยและวัตถุดิบทางการเกษตร คล้ายกับที่เคยเกิดขึ้นในช่วงการแพร่ระบาดของโควิด-19 ซึ่งส่งผลต่อห่วงโซ่อุปทานทั่วโลก” อานนท์ กล่าว
อย่างไรก็ตาม อานนท์ กล่าวว่า การผลิตมันฝรั่งเพื่อใช้ในอุตสาหกรรมยังต้องพึ่งพาการนำเข้าบางส่วนจากต่างประเทศ แบ่งเป็นการนำเข้าหัวพันธุ์มันฝรั่ง และการนำเข้ามันฝรั่งสำหรับการผลิตโดยตรง โดยในช่วงต้นฤดูกาลจะใช้ผลผลิตจากเกษตรกรในประเทศเป็นหลัก แต่เมื่อผ่านไปประมาณ 3 เดือน ผลผลิตภายในประเทศอาจไม่เพียงพอ จึงต้องมีการนำเข้ามาเสริม ปัจจุบันเกษตรกรไทยสามารถผลิตมันฝรั่งได้เฉลี่ยประมาณ 3–4 ตันต่อไร่ ซึ่งถือว่าพัฒนาขึ้นมาก แม้ยังต่ำกว่าบางประเทศอย่างจีนที่สามารถผลิตได้ถึงประมาณ 7 ตันต่อไร่ เนื่องจากสภาพภูมิอากาศและพื้นที่ที่เหมาะสมกว่า อย่างไรก็ตาม บริษัทยังคงมุ่งเน้นการส่งเสริมเกษตรกรไทยให้เพิ่มศักยภาพการผลิตภายในประเทศอย่างต่อเนื่อง เพื่อสนับสนุนภาคการเกษตรของไทยเป็นหลัก
ด้านเกษตรกรปลูกมันฝรั่งในพื้นที่จ.พะเยา สุมิตรา ใจดี เล่าว่า ครอบครัวที่ทำเกษตรอยู่แล้ว พ่อแม่ปลูกพืชมาตั้งแต่รุ่นแรก ทำให้เธอคุ้นเคยกับงานเกษตรตั้งแต่เด็ก แม้เคยออกไปทำงานต่างประเทศ แต่ท้ายที่สุดก็ตัดสินใจกลับมาสานต่ออาชีพของครอบครัว ปัจจุบันดูแลพื้นที่เพาะปลูกของตัวเองประมาณ 3 ไร่ ซึ่งเป็นส่วนที่พ่อแบ่งให้ลูก ๆ โดยใช้ระบบปลูกพืชหมุนเวียนตลอดทั้งปี เริ่มจากมันฝรั่ง ต่อด้วยข้าวโพดหวาน และข้าว เพื่อให้ที่ดินเกิดประโยชน์สูงสุดและช่วยฟื้นฟูสภาพดินไปพร้อมกัน
สุมิตรา เล่าต่อว่า ในบรรดาพืชทั้งหมด มันฝรั่งถือเป็นพืชหลักที่สร้างรายได้สำคัญ เพราะใช้เวลาปลูกเพียงประมาณ 3 เดือนก็สามารถเก็บเกี่ยวได้ อีกทั้งยังมีการประกันราคารับซื้อ ทำให้เกษตรกรสามารถวางแผนรายได้ได้ค่อนข้างแน่นอน ผลผลิตเฉลี่ยจากพื้นที่ 3 ไร่สามารถสร้างรายได้หลักแสนบาทต่อรอบการปลูก แม้จะยังต้องเผชิญความเสี่ยงจากสภาพอากาศที่แปรปรวน ทั้งความร้อนจัดหรือฝนตกหนักที่อาจกระทบต่อผลผลิต แม้ต้นทุนการปลูกมันฝรั่งจะค่อนข้างสูง โดยเฉพาะค่าแรงงาน แต่เมื่อเทียบกับพืชชนิดอื่นที่เคยปลูกในอดีต เช่น หอมแดงหรือกระเทียมที่ราคาผันผวน มันฝรั่งยังให้รายได้ที่มั่นคงกว่า จึงทำให้เกษตรกรในพื้นที่จำนวนมากหันมาปลูกเพิ่มขึ้น ขณะเดียวกันก็เริ่มเห็นคนรุ่นใหม่กลับมาทำเกษตรมากขึ้นเช่นกัน เพื่อสานต่ออาชีพและพัฒนาพื้นที่ของครอบครัวให้เกิดรายได้อย่างยั่งยืน
ภูรินท์ โชติมา เล่าว่า เริ่มทำเกษตรบนพื้นที่นาที่มีน้ำตลอดทั้งปี ทำให้สามารถปลูกพืชหมุนเวียนได้หลายฤดูกาล เดิมเกษตรกรในพื้นที่นิยมปลูกข้าวโพดเลี้ยงสัตว์สลับกับข้าว รวมถึงยางพารา แต่ต้องลงทุนเองทั้งหมดและใช้เวลานานกว่าจะมีรายได้ ต่อมาเมื่อบริษัทPepsiCo ประเทศไทย เข้ามาส่งเสริมการปลูกมันฝรั่งในระบบสัญญา พร้อมสนับสนุนปัจจัยการผลิตและรับซื้อผลผลิต เกษตรกรในพื้นที่จึงหันมาปลูกมากขึ้น ทำให้รูปแบบการเพาะปลูกเปลี่ยนเป็นการปลูกมันฝรั่งสลับกับข้าวโพดและข้าว สามารถใช้พื้นที่เพาะปลูกได้ตลอดทั้งปี
ปัจจุบัน ภูรินท์ ปลูกมันฝรั่งประมาณ 5 ไร่ ใช้ต้นทุนราว 80,000 บาท ระยะเวลาปลูกประมาณ 3 เดือน และมีรายได้จากการขายผลผลิตประมาณ 200,000 บาท หรือเฉลี่ยเดือนละ 70,000–80,000 บาท ถือว่าให้ผลตอบแทนค่อนข้างดีเมื่อเทียบกับพืชชนิดอื่น โดยเฉพาะข้าวโพดที่ราคาผันผวน ขณะที่มันฝรั่งในระบบสัญญามีการรับประกันราคา หากดูแลแปลงปลูกอย่างเหมาะสมก็สามารถสร้างรายได้ที่ค่อนข้างแน่นอนได้ อย่างไรก็ตาม ปัจจุบันต้นทุนการผลิตมีแนวโน้มเพิ่มขึ้น โดยเฉพาะค่าแรงงานที่ปรับสูงขึ้นจากเดิมแรงงานชายวันละประมาณ 400 บาท และแรงงานหญิง 300 บาท เป็นประมาณ 500 บาทและ 400 บาท ทั้งนี้ การปลูกมันฝรั่งไม่เพียงสร้างรายได้ให้เกษตรกร แต่ยังช่วยกระจายรายได้ให้คนในชุมชนผ่านการจ้างงานและกิจกรรมทางการเกษตรในพื้นที่อีกด้วย
