“ครูตี๋” พร้อมผู้เชี่ยวชาญน้ำ-นักวิชาการประสานเสียงค้านสร้างฝายดักตะกอนแก้สารพิษแม่น้ำกก-แนะ “ยศชนัน”ทบทวนชี้ยังไม่เคยพิสูจน์ว่าใช้ได้ผล “รศ.สิตางศุ์”ระบุของจริงไม่ได้ง่ายเหมือนใน Lab Scale “ดร.เสถียร”หวั่นกระทบต่อระบบนิเวศ-ห่วงซ้ำเติมสถานกาณณ์ในฤดูน้ำหลาก
21 พฤศจิกายน 2569 - นายนิวัฒน์ ร้อยแก้ว หรือ “ครูตี๋” ประธานกลุ่มรักษ์เชียงของ ให้สัมภาษณ์ถึงกรณีที่ ศ.ดร.ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรี และรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม ได้นำเสนอ 6 แนวทางในการแก้ไขปัญหาสารพิษปนเปื้อนแม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวกและแม่น้ำโขงโดยหนึ่งในข้อเสนอได้มีการหยิบยกการสร้าง "ฝายดักตะกอน" ซึ่งภาคประชาชนและนักวิชาการได้ปฎิเสธวิธีการดังกล่าวมาตั้งแต่ปีที่แล้วว่า แนวคิดเรื่องการสร้างฝายดักตะกอนเพื่อแก้ปัญหาสารพิษในแม่น้ำ เป็นประเด็นที่เคยมีการนำเสนอและถกเถียงกันมาตั้งแต่ช่วงแรกๆ แล้ว แต่ถูกท้วงติงจากทั้งนักวิชาการ ผู้รู้ และผู้มีประสบการณ์จำนวนมาก เนื่องจากมองว่าไม่ใช่แนวทางการแก้ไขปัญหาที่แท้จริง ซ้ำร้ายยังมีความเสี่ยงสูงที่จะกลายเป็นตัวสร้างปัญหาให้หนักหน่วงและรุนแรงมากขึ้นกว่าเดิม
นายนิวัฒน์กล่าวว่า หากพิจารณาจากบทเรียนในอดีตอย่างกรณีลำห้วยคลิตี้ จะเห็นได้ว่าบริบทมีความแตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง เพราะแม่น้ำกกและแม่น้ำสายมีขนาดใหญ่กว่าลำห้วยมาก เมื่อเกิดสถานการณ์น้ำหลาก ฝายดักตะกอนจะพาไปสู่ผลกระทบในด้านลบทั้งหมดโดยแทบไม่มีด้านบวก นอกจากนี้ยังมีข้อทักท้วงสำคัญที่ยังไร้คำตอบว่า หากสร้างฝายขึ้นมาแล้วและมีตะกอนตกสะสมอยู่เป็นจำนวนมาก จะนำตะกอนเหล่านั้นไปทิ้งหรือจัดการที่ใด
"เรื่องความตั้งใจในการแก้ปัญหาก็ว่ากันไป แต่เรื่องนี้ผู้ที่เกี่ยวข้องต้องรับฟัง เพราะมันมีความเสี่ยงสูงและยังไม่มีสิ่งใดพิสูจน์ได้อย่างชัดเจนว่าจะใช้ได้ผลจริง หากจะดำเนินการใดๆ ต้องผ่านกระบวนการที่ตกผลึกอย่างเต็มที่ว่าสามารถใช้ได้จริง แก้ปัญหาได้จริง และจะไม่สร้างผลกระทบเพิ่มมากขึ้นไปอีก เรื่องนี้เป็นเรื่องสำคัญมาก" ครูตี๋กล่าว และว่า ทั้งนี้ แม้ข้อเสนอส่วนใหญ่ใน 6 ข้อดังกล่าวจะเป็นแนวทางที่ดี แต่สำหรับประเด็นฝายดักตะกอนถือเป็นเรื่องที่ต้องท้วงติงและทบทวนอย่างรอบคอบ เพื่อไม่ให้แนวทางการแก้ปัญหากลายเป็นการเพิ่มปัญหาใหม่ที่นำไปสู่ผลกระทบด้านลบที่น่ากลัวยิ่งกว่าเดิม
รศ.สิตางศุ์ พิลัยหล้า เป็นอาจารย์และนักวิชาการผู้เชี่ยวชาญด้านการบริหารจัดการน้ำและวิศวกรรมทรัพยากรน้ำ ประจำภาควิชาวิศวกรรมทรัพยากรน้ำ คณะวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ กล่าวว่าการผลักดันเรื่องฝายดักตะกอนเพราะอาจมีการประเมินเรื่องน้ำท่วมและน้ำหลากในเชียงรายต่ำไป เพราะทุกอย่างดูดีเมื่อเป็น Lab Scale แต่ของจริงไม่ได้ง่ายขนาดนั้น การดูดตะกอนออกไปจัดการด้วยวิธีการต่างๆอาจทำได้เมื่อเป็นหน้าแล้งและน้ำน้อย แต่เชียงรายและแม่สายเป็นพื้นที่น้ำหลากในฤดูฝนแล้วจะทำอย่างไร
“ของจริงแล้วธรรมชาติไม่ได้ใจดีกับเราขนาดนั้น แม้เขาจะบอกว่าทำหลายระยะ ทำเป็นจุดๆ แต่ไม่ว่าจะทำตรงไหนก็ยังต้องใช้เวลาเพราะที่พูดมาเป็นแค่แบบจำลอง แต่หากทำในพื้นที่จริงก็ยังเป็นการลองผิดลองถูก และกว่าจะปรับให้ดีขึ้น ประชาชนไม่มีเวลารอนานขนาดนั้น เข้าใจดีว่ายังดีกว่าไม่ทำอะไรเลย แต่ก็อย่ามัวดีใจกับเรื่องพวกนี้เพราะถึงอย่างไรก็ต้องแก้ไขที่แหล่งกำเนินสารพิษ การที่คนในรัฐบาลออกมาบอกว่าทางการจีนไม่สนับสนุนนักลงทุนจีน เขาก็พูดไปตามมารยาท คำพูดมากมายความหมายไม่มี เขาพูดอย่างไรก็ยังทำเหมืองเดิม ประเทศไทยก็ยังเดือดร้อนจากสารหนูเหมือนเดิม ไม่เห็นทำอะไรกับนักลงทุนเขาเลย”รศ.สิตางศุ์ กล่าว
ขณะที่ ผศ.ดร.เสถียร ฉันทะ อาจารย์ประจำสาขาวิชาการจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม คณะวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงราย กล่าวว่า ในหลักการแล้ว การจัดการปัญหาการปนเปื้อนแม่น้ำมี 3 แนวทาง ได้แก่ หลักการทางกายภาพหรือฟิสิกส์ หลักการทางเคมี และหลักการทางชีววิทยา ซึ่งฝายดักตะกอนจัดอยู่ในหลักการทางกายภาพที่ใช้แรงโน้มถ่วงของโลก เพื่อให้ตะกอนที่มีน้ำหนักตกลงสู่ก้นน้ำ อย่างไรก็ตาม การนำเทคนิคดังกล่าวมาใช้ในพื้นที่จริงต้องพิจารณาความเหมาะสมกับบริบทพื้นที่ ระบบนิเวศ และลักษณะปัญหา รวมถึงต้องมีข้อมูลรอบด้านเพื่อเปรียบเทียบผลได้ผลเสียว่าคุ้มค่าหรือไม่ การนำเสนอข้อเสนอเชิงเทคนิคต่อสาธารณะโดยไม่เข้าใจบริบทพื้นที่และระบบนิเวศ อาจถูกนักการเมืองหรือผู้ที่เคยผลักดันแนวคิดนี้หยิบยกไปขับเคลื่อนต่อโดยขาดความรับผิดชอบ
"ในทัศนะส่วนตัวไม่เห็นด้วยกับการสร้างฝายดักตะกอนกั้นลำน้ำกก ซึ่งเป็นแม่น้ำขนาดใหญ่ เพราะจะส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศและการบริหารจัดการ ยังไม่มีคำตอบที่ชัดเจนว่าจะออกแบบระบบอย่างไร ตั้งจุดไหน จัดการตะกอนที่เกิดขึ้นบ่อยแค่ไหน รวมถึงระบบขนย้ายและกำจัดตะกอน และหากเป็นการลงทุนขนาดใหญ่จะต้องผ่านการประเมินผลกระทบทางสิ่งแวดล้อมอย่างไร" ผศ.ดร.เสถียร กล่าว และว่ายังไม่เห็นด้วยในการนำผลการวิเคราะห์และทดลองจากห้องแล็บ มาขยายผลเป็นการก่อสร้างโครงการขนาดใหญ่กั้นลำน้ำโดยตรง โดยไม่ผ่านการศึกษาในระดับโครงการนำร่อง (Pilot project) ขนาดเล็กก่อน เช่น ในพื้นที่ขนาดเล็กอย่างแม่สายหรือคลองชลประทาน เพื่อวัดประสิทธิภาพและผลกระทบจริงก่อนตัดสินใจขยายผล
ผศ.ดร.เสถียร กล่าวว่า เคยมีตัวอย่างกรณีสร้างฝายดักตะกอนมรลำห้วยคลิตี้ จ.กาญจนบุรี ซึ่งปนเปื้อนตะกั่วที่ห้วยคลิตี้โดยกรมควบคุมมลพิษเคยดำเนินการสร้างฝายดักตะกอน แม้จะเป็นเพียงลำห้วยขนาดเล็กแต่ผ่านไปหลายปีก็ยังไม่สามารถแก้ไขปัญหาได้ ส่วนการอ้างอิงตัวอย่างจากต่างประเทศ เช่น สหรัฐอเมริกาหรือจีน ไม่สามารถยกมาเปรียบเทียบแบบลอยๆ ได้ เนื่องจากระบบนิเวศ บริบทพื้นที่ และศักยภาพในการออกแบบและบริหารจัดการมีความแตกต่างกัน
“ประเด็นที่น่ากังวลที่สุดในบริบทของแม่น้ำกก คือ ลักษณะทางกายภาพของแม่น้ำที่ไม่ได้มีความลึกและไหลผ่านพื้นที่ราบ ทำให้การดักตะกอนสามารถดำเนินการได้เฉพาะช่วงฤดูแล้งเท่านั้น แต่ไม่สามารถทำได้ในฤดูฝนหรือฤดูน้ำหลาก เนื่องจากกระแสน้ำที่รุนแรงจะพัดพาตะกอนไม่ให้ตกตะกอน และกวนตะกอนเดิมที่นอนก้นอยู่ให้ฟุ้งกระจาย หากไม่สามารถนำตะกอนออกได้ทันท่วงที แล้วเกิดฝนตกหนักและน้ำหลาก ตะกอนที่ถูกกักสะสมไว้ซึ่งมีความเข้มข้นของสารพิษสูงขึ้น จะฟุ้งกระจายไปกับมวลน้ำและไหลบ่าเข้าสู่พื้นที่เกษตรกรรม น้ำไปถึงไหนสารพิษก็ไปถึงนั่น ซึ่งจะสร้างผลกระทบรุนแรงยิ่งกว่าการไม่สร้างฝายดักตะกอน" ผศ.ดร.เสถียร ระบุ
ข่าวที่เกี่ยวข้อง
'ยศชนัน' ลั่นทำสงครามแก้สารพิษต้นน้ำเบ็ดเสร็จ ดึง สมช. สกัดส่งออกสารตั้งต้นผลิต 'แรร์เอิร์ธ'
"ยศชนัน" เผยพรุ่งนี้ลงเชียงราย ถกนักวิชาการ-คุยม็อบรับฟังข้อเสนอ ลั่นแก้ปัญหาสารปนเปื้อนที่ต้นน้ำให้เบ็ดเสร็จ พร้อมใช้กลไก สมช. สกัดส่งออก-นำผ่านสารตั้งต้นแรร์เอิร์ธ ด้าน “เจเศรษฐ์”เข้มสั่งระงับส่งออก“สารตั้งต้น”ทันที
นายกฯ ถก บกปภ.ช. สั่งการ 8 ข้อ รับมือสารพิษในแม่น้ำ
นายกฯ สั่งมาตรการรับมือสารปนเปื้อน สั่งตรวจน้ำ–พืชผล–สุขภาพประชาชน พร้อมคุมปัญหาข้ามพรมแดน ประสานความร่วมมือระหว่างประเทศ
'ยศชนัน' จับมือจีนตั้งแล็บตรวจสารพิษในแม่น้ำ จ่อยกระดับนำเรื่องเข้า UN
“ยศชนัน” กางแผน 6 มาตรการแก้สารพิษแม่น้ำภาคเหนือ ดึง “จีน-เมียนมา” ร่วมตรวจต้นตอ 24-26 พ.ย. นี้ ยันเร่งแก้ทั้งต้นน้ำและปลายน้ำ
'อนุทิน' เผย 'สี จิ้นผิง' ย้ำจุดยืนจีนไม่หนุนปล่อยสารพิษลงแม่น้ำ ก่อมลพิษข้ามแดน
นายกฯ เผย ‘สี จิ้นผิง’รับปากชัด จีนไม่หนุนกิจกรรมก่อสารพิษลงแหล่งน้ำ หลังหารือปมมลพิษข้ามพรมแดนกระทบไทย-เมียนมา
รัฐบาลยืนยัน 'ข้าวเชียงราย' ไร้สารพิษเกินมาตรฐาน หากพบพร้อมรับซื้อทำลายทันที
รัฐบาลยันข้าวเชียงรายไม่พบสารพิษเกินค่ามาตรฐาน บอกหากค่าเกินพร้อมคุย ธกส.รับซื้อทำลายทันที เล็งติดตามคุณภาพสินค้าเกษตร-ตรวจคุณภาพน้ำทุกชั่วโมง
เอวัง! ถกแก้สารพิษในแม่น้ำ ยังไร้เจ้าภาพหลัก หน่วยงานต่างคนต่างทำขาดเอกภาพ
'สกลธี' จวก 'รัฐบาล' ไร้เจ้าภาพแก้สารพิษแม่น้ำ จ่อ ชงญัตติด่วนตั้ง กมธ. สางปัญหาข้ามชาติ

