ITDปลุก ‘เสียงอาเซียน’ รับโลกเปลี่ยนกติกา ชูความร่วมมือ-AI เศรษฐกิจมูลค่าสูง พลิกวิกฤตสู่โอกาสใหม่ของภูมิภาค

ท่ามกลางโลกที่กำลังเผชิญความผันผวนรอบด้าน ทั้งความตึงเครียดทางภูมิรัฐศาสตร์ การเปลี่ยนแปลงกติกาการค้าโลก การแข่งขันทางเทคโนโลยี การปรับโครงสร้างห่วงโซ่อุปทาน ตลอดจนแรงกดดันด้านพลังงานและสิ่งแวดล้อม “อาเซียน” กำลังเผชิญโจทย์สำคัญว่าจะเป็นเพียงผู้รับผลจากความเปลี่ยนแปลง หรือจะลุกขึ้นมามีบทบาทกำหนดอนาคตของภูมิภาคด้วยตนเอง สถาบันระหว่างประเทศเพื่อการค้าและการพัฒนา (องค์การมหาชน) หรือ ITD จึงจัดงาน Southeast Asia Trade and Development Forum 2026 (SEA Forum 2026) ภายใต้แนวคิด “The Voice of ASEAN: Transforming Crises into Opportunities” เปิดพื้นที่เชื่อมโยงภาครัฐ ภาคเอกชน ภาควิชาการ และองค์กรระหว่างประเทศ เพื่อร่วมกันมองหา “ทางออกใหม่” ให้ไทยและอาเซียน พร้อมเปลี่ยนวิกฤตและความไม่แน่นอนของโลกให้เป็นโอกาสในการยกระดับเศรษฐกิจ การค้า การลงทุน และการพัฒนาของภูมิภาค

นายสุภกิจ เจริญกุล ผู้อำนวยการสถาบันระหว่างประเทศเพื่อการค้าและการพัฒนา กล่าวว่า SEA Forum 2026 สะท้อนบทบาทของ ITD ในการเป็น “สะพานเชื่อมองค์ความรู้” ระหว่างประเทศไทย อาเซียน และประชาคมโลก โดยมุ่งนำองค์ความรู้และมุมมองจากผู้กำหนดนโยบาย นักวิชาการ ภาคธุรกิจ และองค์กรระหว่างประเทศ มาต่อยอดสู่ข้อเสนอเชิงนโยบายที่สามารถนำไปใช้ได้จริง เพื่อสร้างประโยชน์ต่อเศรษฐกิจ การค้า การลงทุน และการพัฒนาของไทยและภูมิภาคในระยะยาว ซึ่งเป็นเป้าหมายสำคัญที่ข่าวประชาสัมพันธ์ฉบับฐานวางไว้สำหรับ SEA Forum 2026 โจทย์สำคัญของอาเซียนวันนี้ไม่ใช่เพียงการรับมือกับวิกฤต แต่คือการทำให้เสียงของอาเซียนมีพลังมากพอที่จะเปลี่ยนความท้าทายให้เป็นโอกาส และเปลี่ยนองค์ความรู้จากเวทีหารือไปสู่แนวทางเชิงนโยบายที่สร้างผลลัพธ์ได้จริง

นายสมคิด เลิศไพฑูรย์ ประธานกรรมการสถาบันระหว่างประเทศเพื่อการค้าและการพัฒนา กล่าวว่า โลกกำลังเผชิญการเปลี่ยนแปลงครั้งสำคัญพร้อมกันหลายด้าน ตั้งแต่ความตึงเครียดทางภูมิรัฐศาสตร์ ความขัดแย้งในภูมิภาค การเปลี่ยนแปลงของระบบการค้าและการลงทุน ความก้าวหน้าทางเทคโนโลยี ความมั่นคงทางพลังงาน ไปจนถึงการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและโครงสร้างประชากร ซึ่งกำลังสร้างสภาพแวดล้อมที่ซับซ้อนยิ่งขึ้นสำหรับทุกประเทศ แต่ความเปลี่ยนแปลงเหล่านี้ไม่ได้มีเพียงด้านของความเสี่ยง หากยังเป็นโอกาสให้อาเซียนทบทวนทิศทางการพัฒนาและร่วมกันกำหนดอนาคตทางเศรษฐกิจของภูมิภาค โดยคำถามสำคัญจึงไม่ใช่เพียง “เราจะรับมืออย่างไร” แต่คือ “เราจะเปลี่ยนวิกฤตให้กลายเป็นโอกาสแห่งการพัฒนาได้อย่างไร” เราต้องไม่ปล่อยให้วิกฤตเป็นสิ่งที่กำหนดอนาคตของเรา แต่ต้องร่วมกันใช้ความรู้ นวัตกรรม และพลังแห่งความร่วมมือ เปลี่ยนวิกฤตให้เป็นโอกาส เปลี่ยนความไม่แน่นอนให้เป็นความพร้อม และเปลี่ยนความท้าทายให้เป็นแรงขับเคลื่อนการเติบโตที่ครอบคลุมและยั่งยืน

พาณิชย์แนะ 3 ทางรอดอาเซียน

นางปิยนุช วุฒิสอน ผู้ช่วยรัฐมนตรีประจำกระทรวงพาณิชย์ กล่าวว่า อาเซียนต้องก้าวจากการเป็นผู้รับผลจากความเปลี่ยนแปลง ไปสู่การมีบทบาทร่วมกำหนดวาระโลกด้านการค้า การลงทุน และการพัฒนา โดยเสนอ 3 แนวทางสำคัญ ได้แก่ การเปลี่ยน ความเปิดกว้างเชิงยุทธศาสตร์ให้เป็นพลังของภูมิภาค การเปลี่ยนความยืดหยุ่นให้เป็นขีดความสามารถในการแข่งขัน และการมุ่งสู่ คุณภาพของการเติบโต ที่ประชาชน เกษตรกร และ SMEs ได้รับประโยชน์อย่างแท้จริง อาเซียนจึงต้องก้าวให้ไกลกว่าการเป็นตลาดของกันและกัน ไปสู่การเป็น “หุ้นส่วนทางเศรษฐกิจ” ที่ร่วมคิด ร่วมสร้าง ร่วมลงทุน ร่วมผลิต ร่วมพัฒนานวัตกรรม และร่วมเติบโต เพื่อเพิ่มความแข็งแกร่งให้ทั้งการค้าภายในภูมิภาคและการค้ากับประเทศคู่ค้าในกรอบ FTA ต่างๆ ขณะเดียวกัน การเติบโตของอาเซียนในอนาคตไม่ควรวัดเพียงมูลค่าการค้า การส่งออก หรือ GDP แต่ต้องตอบให้ได้ว่าใครมีส่วนร่วม ใครได้รับประโยชน์ และเราสามารถสร้างมูลค่าไว้ภายในประเทศได้มากเพียงใด

เตือนโลกการค้า “แตกขั้ว” อาเซียนต้องไม่เลือกข้าง

นายศุภชัย พานิชภักดิ์ อดีตเลขาธิการการประชุมสหประชาชาติว่าด้วยการค้าและการพัฒนา (UNCTAD) อดีตผู้อำนวยการใหญ่องค์การการค้าโลก (WTO) และอดีตรองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงพาณิชย์ กล่าวว่า ระบบเศรษฐกิจและการค้าโลกกำลังเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ จากทั้งความตึงเครียดทางภูมิรัฐศาสตร์ มาตรการกีดกันทางการค้าที่เพิ่มขึ้น การปรับโครงสร้างห่วงโซ่อุปทาน ตลอดจนการเปลี่ยนผ่านด้านเทคโนโลยีและสิ่งแวดล้อม ทำให้การค้าและการลงทุนไม่ได้ถูกกำหนดด้วยเหตุผลทางเศรษฐกิจเพียงอย่างเดียวอีกต่อไป ดังนั้นท่ามกลางการแข่งขันของมหาอำนาจ อาเซียนควรรักษาความสัมพันธ์ที่เปิดกว้างกับประเทศคู่ค้าต่างๆ และใช้ความหลากหลายของภูมิภาคเป็นจุดแข็งในการสร้างความร่วมมือ มากกว่าปล่อยให้ความขัดแย้งภายนอกนำไปสู่การแบ่งแยกทางเศรษฐกิจ พร้อมมีส่วนรักษาระบบการค้าระหว่างประเทศที่เปิดกว้าง เป็นธรรม และมีกติกาที่คาดการณ์ได้ 

นอกจากนี้ยังระบุว่า AI และ Green Transition หรือการปรับเปลี่ยนระบบเศรษฐกิจและสังคมไปสู่ความยั่งยืนที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม จะเป็นตัวแปรสำคัญของเศรษฐกิจยุคใหม่ เทคโนโลยีต้องถูกใช้เป็นเครื่องมือสร้างการพัฒนาที่ครอบคลุม ไม่ใช่เพิ่มความเหลื่อมล้ำ ขณะที่การเปลี่ยนผ่านสู่เศรษฐกิจสีเขียวสามารถกลายเป็นโอกาสในการสร้างอุตสาหกรรม การลงทุน และความสามารถในการแข่งขันรูปแบบใหม่ของอาเซียนได้

ยกระดับจากการผลิต สู่เศรษฐกิจสร้างมูลค่าสูง

ด้าน นายสตีเฟน เอ็น. เอ็นเดกวา ผู้อำนวยการประจำประเทศไทยและเมียนมา กลุ่มธนาคารโลก กล่าวว่า อาเซียนกำลังอยู่ในหัวเลี้ยวหัวต่อสำคัญ จากภูมิภาคที่เติบโตด้วยการเปิดการค้าการลงทุนจากต่างประเทศ และการส่งออก ไปสู่การเติบโตรูปแบบใหม่ที่ต้องยกระดับประสิทธิภาพและความสามารถในการสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจ เพื่อก้าวจากประเทศรายได้ปานกลางสู่ประเทศรายได้สูง สำหรับประเทศไทย ปัจจุบันมีระดับรายได้อยู่ที่ประมาณ 54% ของเกณฑ์ประเทศรายได้สูง และอยู่ในกลุ่มประเทศรายได้ปานกลางระดับบนมาประมาณ 15 ปี การก้าวข้ามกับดักรายได้ปานกลางจึงต้องเปลี่ยนจากการพึ่งพาการลงทุน ไปสู่การประยุกต์ใช้เทคโนโลยีและต่อยอดไปสู่การสร้างนวัตกรรมของตนเอง

“3 กุญแจสำคัญสำหรับอนาคตอาเซียนได้แก่ Upgrade ยกระดับอุตสาหกรรมและเพิ่มมูลค่าทางเศรษฐกิจ Build Dynamism สร้างสภาพแวดล้อมให้ธุรกิจแข่งขัน เติบโต และเข้าถึงเงินทุน และ Integrate Regionally เชื่อมโยงอาเซียนให้ลึกซึ้งขึ้น ทั้งมาตรฐาน การค้าดิจิทัล ทักษะแรงงาน และพลังงาน เพื่อวางรากฐานให้อาเซียนก้าวสู่เศรษฐกิจรายได้สูงในอนาคต” นายสตีเฟน กล่าว

ขณะที่ นายเดนิส ฮิว นักวิจัยอาวุโส ประจำศูนย์เอเชียและโลกาภิวัตน์ คณะนโยบายสาธารณะลี กวน ยู มหาวิทยาลัยแห่งชาติสิงคโปร์ กล่าวว่า อาเซียนมีศักยภาพก้าวขึ้นเป็นหนึ่งในกลุ่มเศรษฐกิจสำคัญของโลก แต่ความท้าทายอยู่ที่การผลักดันความตกลงและกรอบความร่วมมือที่มีอยู่ให้เกิดผลในทางปฏิบัติ โดยเฉพาะ กรอบความตกลงเศรษฐกิจดิจิทัลอาเซียน (ASEAN Digital Economy Framework Agreement: DEFA) เป็นกลไกสำคัญในการเชื่อมโยงเศรษฐกิจดิจิทัลของภูมิภาค ขณะเดียวกัน อาเซียนควรผลักดันวาระด้านความมั่นคงและความยืดหยุ่นทางเศรษฐกิจระดับภูมิภาค เพื่อเตรียมพร้อมรับมือกับความเสี่ยงจากการใช้มาตรการทางการค้าและนโยบายเศรษฐกิจเป็นเครื่องมือในการแข่งขันระหว่างประเทศ

นายริชาร์ด โบลไวจ์น ผู้อำนวยการฝ่ายวิจัยการลงทุน ส่วนการลงทุนและวิสาหกิจ องค์การสหประชาชาติว่าด้วยการค้าและการพัฒนา (อังค์ถัด) UN Trade and Development (UNCTAD) ชี้ว่า แม้การลงทุนโดยตรงจากต่างประเทศ (FDI) ในอาเซียนยังคงขยายตัว แต่การเติบโตส่วนใหญ่กระจุกตัวอยู่ในโครงการขนาดใหญ่และอุตสาหกรรมยุทธศาสตร์ โดยเฉพาะดาต้าเซ็นเตอร์ และ AI ขณะที่การลงทุนใหม่ในภาคการผลิตหลายอุตสาหกรรมกลับมีแนวโน้มลดลง อาเซียนจึงไม่ควรมุ่งดึงดูดเฉพาะอุตสาหกรรมเทคโนโลยีขั้นสูง แต่ต้องให้ความสำคัญกับฐานการผลิตเดิมที่ยังมีบทบาทต่อการจ้างงาน ควบคู่กับการสร้างระบบนิเวศที่เอื้อต่อการลงทุน ทั้งด้านบริการสนับสนุน ความแน่นอนของกฎหมาย กระบวนการบริหารที่ชัดเจน และความร่วมมือระหว่างภาครัฐและเอกชน เพื่อให้การลงทุนสามารถสร้างประโยชน์ทางเศรษฐกิจได้อย่างทั่วถึงและยั่งยืน

นายเคียวเฮ ยาบุ ผู้อำนวยการฝ่ายวิจัยภูมิภาค (เอเชีย) ในฐานะผู้แทนองค์การส่งเสริมการค้าต่างประเทศของญี่ปุ่น หรือ JETRO และภาคธุรกิจญี่ปุ่น กล่าวว่า อาเซียนกำลังเผชิญการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างสำคัญพร้อมกัน ทั้งเทคโนโลยีดิจิทัลและ AI การเปลี่ยนผ่านสู่เศรษฐกิจสีเขียวและเศรษฐกิจหมุนเวียน รวมถึงการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างประชากร ซึ่งจำเป็นต้องเร่งเตรียมความพร้อมทั้งด้านเทคโนโลยี โครงสร้างพื้นฐาน และทักษะแรงงาน โดยภาคธุรกิจญี่ปุ่นสนับสนุนการเดินหน้ากรอบความตกลงเศรษฐกิจดิจิทัลอาเซียน หรือ DEFA การพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานดิจิทัล และการวางแนวทางการใช้ AI อย่างมีธรรมาภิบาล รวมถึงการลดอุปสรรคด้านกฎระเบียบและศุลกากรข้ามพรมแดน พร้อมเสนอให้อาเซียนยกระดับความร่วมมือด้านนโยบายอุตสาหกรรมในระดับภูมิภาค และมองอาเซียนเป็น “ตลาดเดียว” (Single Market) เพื่อสร้างขนาดเศรษฐกิจ เพิ่มอำนาจต่อรอง และยกระดับศักยภาพการแข่งขันของภูมิภาคในเวทีโลก

อย่างไรก็ตาม จากเสียงสะท้อนของผู้นำและผู้เชี่ยวชาญบนเวที SEA Forum 2026 สิ่งที่เชื่อมโยงกันอย่างชัดเจนคือ โลกกำลังเปลี่ยนและอาเซียนไม่สามารถใช้แนวทางการเติบโตแบบเดิมเพื่อตอบโจทย์อนาคตได้อีกต่อไป ภูมิภาคต้องรักษาความเปิดกว้าง ขณะเดียวกันต้องสร้างความแข็งแกร่งจากภายใน ยกระดับเทคโนโลยีและนวัตกรรม เพิ่มมูลค่าทางเศรษฐกิจ พัฒนาคนและ SMEs และเชื่อมโยงตลาดอาเซียนให้ลึกซึ้งกว่าเดิม “The Voice of ASEAN” จึงต้องก้าวไปสู่ “Action” ที่ทำให้อาเซียนไม่เพียงรับมือกับความเปลี่ยนแปลง แต่สามารถร่วมกำหนดอนาคต เปลี่ยนวิกฤตเป็นโอกาส และสร้างการเติบโตที่มีมูลค่าสูง ครอบคลุม และยั่งยืนไปด้วยกัน.