ไขภูมิปัญญา'บ่อน้ำโบราณ' กุญแจรักษาฐานรากพระมหาเจดีย์สี่รัชกาล

ท่ามกลางความงดงามของศิลปะและสถาปัตยกรรมวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม หรือวัดโพธิ์ พระมหาเจดีย์ขนาดใหญ่สี่องค์ตั้งตระหง่านอยู่ภายในกำแพงแก้ว  ยังมีภูมิปัญญาการก่อสร้างและการดูแลรักษาฐานรากที่สืบทอดมายาวนาน โดยเฉพาะระบบบ่อสังเกตการณ์ระดับน้ำใต้ดิน ซึ่งมีความสำคัญต่อความมั่นคงของวัดโพธิ์ โบราณสถานสำคัญคู่กรุงรัตนโกสินทร์ 

นางสาววนิดา พึ่งสุนทร  ศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะสถาปัตยกรรม (แบบประเพณี)  กล่าวว่า วัดโพธิ์ถือเป็นแหล่งรวมงานศิลปกรรมที่มีเอกลักษณ์ โดยเฉพาะการประดับตกแต่งด้วยเซรามิกหรือกระเบื้องเคลือบ เครื่องถ้วยหลากสี ซึ่งมีความสมบูรณ์และใช้ในปริมาณมากที่สุดแห่งหนึ่งของประเทศไทย ไม่เพียงพระมหาเจดีย์สี่รัชกาล ซึ่งแต่ละองค์เป็นเจดีย์ย่อไม้สิบสองเพิ่มมุมสูง 42 เมตร ทั้งรัชกาลที่ 1-4 เท่านั้น แต่ยังรวมถึงเจดีย์รายองค์เล็กและซุ้มประตูต่างๆ ภายในวัด ล้วนตกแต่งด้วยเซรามิกที่มีสีสันและลวดลายงดงาม

นอกจากนี้ ยังมีรายละเอียดทางสถาปัตยกรรมที่น่าสนใจ เช่น ยอดหอไตรที่ออกแบบเป็นทรงมงกุฎ มีลักษณะเป็นชั้นลดหลั่นกัน 3 ชั้น คล้ายพระมหาพิชัยมงกุฎ แตกต่างจากยอดชฎาของซุ้มประตูทั่วไปที่เป็นยอดแหลมต่อขึ้นไปโดยไม่มีการแบ่งชั้น สะท้อนความประณีตและความหลากหลายของรูปแบบศิลปกรรมในสมัยรัตนโกสินทร์

นางสาววนิดา กล่าวด้วยว่า สถาปัตยกรรมดั้งเดิมจากภูมิปัญญาสำคัญที่ทำให้ พระมหาเจดีย์สี่รัชกาลคงความมั่นคงมาได้หลายร้อยปี คือ ระบบฐานรากใต้ดิน ซึ่งในอดีตยังไม่มีการใช้เหล็กเสริมคอนกรีต จึงใช้ไม้ซุงวางเรียงซ้อนกันเต็มพื้นที่ เพื่อรองรับน้ำหนักและพยุงโครงสร้างไม่ให้ทรุดตัวหรือแตกร้าว

“ ฐานรากเปรียบเสมือนขาหรือเท้าของมนุษย์ หากฐานรากไม่มั่นคงก็ไม่สามารถพยุงโครงสร้างให้ตั้งอยู่ได้ หัวใจสำคัญของการรักษาฐานรากไม้ซุงคือการควบคุมระดับน้ำใต้ดินให้มีความชุ่มชื้นอยู่เสมอ เพราะหากระดับน้ำลดลงจนไม้ซุงสัมผัสอากาศและแห้ง อาจทำให้ไม้ผุพังและส่งผลต่อความมั่นคงของเจดีย์ในระยะยาว ” นางสาววนิดา กล่าว 

ทั้งนี้  บรมครูด้านสถาปัตยกรรมระบุวัดโพธิ์มีข้อได้เปรียบจากทำเลที่ตั้งใกล้แม่น้ำเจ้าพระยา ทำให้ระดับน้ำใต้ดินในพื้นที่ค่อนข้างสูงและดินมีความชุ่มชื้นตามธรรมชาติ จึงช่วยรักษาสภาพฐานรากไม้ซุงที่อยู่ใต้ดินมาได้เป็นเวลานาน แต่ก็ไม่ควรประมาทต่อการเปลี่ยนแปลงของระดับน้ำใต้ดินในอนาคต โดยเฉพาะหากมีการก่อสร้างเขื่อนริมแม่น้ำเจ้าพระยาหรือโครงสร้างพื้นฐานที่อาจส่งผลต่อระบบน้ำตามธรรมชาติ

สำหรับบ่อน้ำโบราณบริเวณข้างพระมหาเจดีย์รัชกาลที่ 4 ศิลปินแห่งชาติระบุว่า ไม่ใช่บ่อเก็บน้ำหรือบ่อกักเก็บน้ำฝน แต่เป็นบ่อสังเกตการณ์ระดับน้ำใต้ดินที่สร้างไว้เพื่อให้ตรวจสอบระดับน้ำที่ซึมผ่านชั้นดินเข้ามาในบ่อได้ โดยเดิมมีตะแกรงเหล็กหล่อแบบโปร่งปิดอยู่ด้านบน เพื่อให้สามารถมองเห็นระดับน้ำได้ โดยปกติน้ำจะอยู่ในระดับเกือบเต็มบ่อ

ย้อนไป 50 ปีก่อน มีการบูรณะวัดพระเชตุพน  ได้มีการตรวจสอบฐานรากของพระมหาเจดีย์สี่รัชกาล เพื่อศึกษาวิธีการก่อสร้างและสภาพโครงสร้างใต้ดิน ศิลปินแห่งชาติ เล่าว่า มีการใช้ไม้ซุงวางซ้อนกันเป็นฐานราก ขณะที่บ่อสังเกตการณ์ดังกล่าวมีน้ำซึมเข้ามาเต็มบ่อ แสดงให้เห็นถึงความสัมพันธ์ระหว่างระดับน้ำใต้ดินกับการรักษาสภาพฐานรากโบราณสถาน ปัจจุบันบ่อน้ำโบราณดังกล่าวถูกปรับปรุงโดยหล่อพื้นปูนปิดทึบด้านล่างและปิดฝาบ่อ ทำให้มีลักษณะคล้ายบ่อเก็บน้ำทั่วไป ส่งผลให้น้ำจากชั้นดินโดยรอบไม่สามารถซึมเข้ามาได้ตามสภาพเดิม และไม่สามารถใช้ตรวจสอบระดับน้ำใต้ดินที่แท้จริงได้

“ อยากเสนอให้เปิดและปรับปรุงบ่อกลับสู่สภาพที่สามารถสังเกตระดับน้ำใต้ดินได้ เพื่อให้เป็นเครื่องมือเฝ้าระวังและติดตามความเปลี่ยนแปลงของระบบน้ำในพื้นที่อย่างต่อเนื่อง ป้องกันความเสี่ยงที่อาจเกิดขึ้นกับฐานรากไม้ซุงและโครงสร้างโบราณสถานในอนาคต   “ นางสาววนิดา เน้นย้ำเป็นอีกประเด็นสำคัญในการอนุรักษ์โบราณสถาน ที่ไม่เพียงต้องรักษาความงดงามที่ปรากฏแก่สายตา แต่ยังต้องให้ความสำคัญกับโครงสร้างและภูมิปัญญาการก่อสร้างที่ซ่อนอยู่ใต้พื้นดินด้วย