
ไม่น่าเชื่อว่าโลกในยุคที่มีการใช้ AI ขับเคลื่อนตอบโจทย์แทบทุกด้านชีวิตผู้คน จะมีประชากร 3.4 พันล้านคนยังขาดการเข้าถึงบริการสุขาภิบาลอันหมายถึงมีห้องน้ำ ห้องส้วมที่ปลอดภัย ขณะที่ประเทศไทยได้ชื่อว่า เป็นตัวอย่างความสำเร็จด้านการทำให้ผู้คนเข้าถึง”ห้องน้ำ “หรือ”ส้วม” โดยไทยมีจำนวนห้องน้ำที่เพียงพอกับความต้องการ ดังจะเห็นได้ว่า ไม่ว่าจะไปที่ไหนก็สามารถใช้บริการห้องน้ำสาธารณะ โดยไม่ต้องควักกระเป๋า รวมทั้ง ส่วนใหญ่ยังมีความสะอาด ปลอดภัย ถูกต้องตามหลักสุขาภิบาล ด้วยเหตุนี้ จึงทำให้มีหลายประเทศมาดูงานห้องน้ำ ในประเทศไทย โดยเฉพาะประเทศที่ยังประสบปัญหาขาดแคลนห้องน้ำ ไม่เพียงพอกับความต้องการ หรือไม่ก็มีห้องน้ำที่ยังไม่ถูกสุขลักษณะ
แม้หน่วยงานหลักที่ดูแลเรื่องสุขอนามัยของห้องน้ำ จะเป็นกรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข แต่ในด้านการศึกษา วิจัย โดยใช้งานวิชาการมาเป็นตัวผลักดัน ยกระดับห้องน้ำและสิ่งแวดล้อมที่เกี่ยวข้องกับห้องน้ำ ต้องยกให้กับ สถาบันเทคโนโลยีแห่งเอเชีย (AIT) โดยศูนย์ความเป็นเลิศด้านน้ำและสุขาภิบาล (Global Water and Sanitation Center: GWSC) ซึ่งศึกษาเรื่องห้องน้ำระดับสากล
ล่าสุด ศูนย์ความเป็นเลิศด้านน้ำและสุขาภิบาล AIT ได้รวมร่วมกับองค์การส้วมโลก (World Toilet Organization: WTO) กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข และกรุงเทพมหานคร จัดการประชุมสุดยอดส้วมโลก World Toilet Summit 2026 ระหว่างวันที่ 17-19 พฤศจิกายน 2569 ณ สถาบันเทคโนโลยีแห่งเอเชีย จังหวัดปทุมธานี ปทุมธานี เพื่อผนึกความร่วมมือจากภาครัฐ องค์กรระหว่างประเทศ สถาบันการเงิน ภาคธุรกิจ และนักวิชาการ ในการขับเคลื่อนการพัฒนาระบบสุขาภิบาลที่ปลอดภัย ทั่วถึง และยั่งยืน ภายใต้แนวคิด “Safe Toilets, Reused Resources, and Healthy Communities” หรือ “ห้องน้ำปลอดภัย การใช้ทรัพยากรหมุนเวียน และชุมชนสุขภาวะดี” มุ่งเชื่อมโยงงานวิจัยและนวัตกรรมเข้ากับการกำหนดนโยบายและการลงทุน เพื่อผลักดันแนวทางแก้ไขปัญหาสุขาภิบาลที่สามารถนำไปใช้ได้จริงและขยายผลสู่ชุมชนต่าง ๆ ทั่วโลก อันจะนำไปสู่การยกระดับสุขอนามัย การรักษาสิ่งแวดล้อม และคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นของประชาชนอย่างยั่งยืน
ศาสตราจารย์ ไผ่-ฉี ลี (Prof. Pai-Chi Li) อธิการบดี AIT กล่าวว่า การเข้าถึงระบบสุขาภิบาลที่ปลอดภัยไม่ใช่เพียงเรื่องของสุขอนามัย แต่ยังเกี่ยวข้องกับศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ สุขภาพของประชาชน และความยั่งยืนของสิ่งแวดล้อม AIT เชื่อมั่นว่างานวิจัยและนวัตกรรมเป็นพลังสำคัญในการสร้างการเปลี่ยนแปลงที่ดีให้กับสังคม การประชุมครั้งนี้จึงเป็นเวทีสำคัญในการเสริมสร้างความร่วมมือระหว่างประเทศ และผลักดันองค์ความรู้จากงานวิจัยไปสู่การแก้ไขปัญหาที่เป็นรูปธรรม เพื่อขับเคลื่อนระบบสุขาภิบาลที่ยั่งยืนและยกระดับคุณภาพชีวิตของประชาชนทั่วโลก
“แม้โลกจะมีความก้าวหน้าด้านการพัฒนาอย่างต่อเนื่อง แต่การเข้าถึงระบบสุขาภิบาลที่ปลอดภัยยังคงเป็นความท้าทายสำคัญ โดยประชากรทั่วโลกราว 3.4 พันล้านคนยังไม่สามารถเข้าถึงบริการสุขาภิบาลที่ได้รับการจัดการอย่างปลอดภัย ซึ่งส่งผลกระทบโดยตรงต่อสุขภาพ คุณภาพชีวิต และสิ่งแวดล้อม อีกทั้งการขยายตัวของเมืองและการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศยังเพิ่มความท้าทายในการพัฒนาระบบสุขาภิบาลให้เพียงพอและทั่วถึง การประชุม World Toilet Summit 2026 จึงมุ่งผลักดันให้สุขาภิบาลเป็นวาระสำคัญของการพัฒนาระดับโลก โดยส่งเสริมความร่วมมือด้านวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี นโยบาย และการลงทุน เพื่อพัฒนาแนวทางแก้ไขปัญหาที่เหมาะสมกับแต่ละประเทศ สามารถนำไปปฏิบัติได้จริง และสนับสนุนการบรรลุเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืนด้านน้ำสะอาดและการสุขาภิบาล (SDG 6)”
อธิการบดี AIT กล่าวอีกว่า การประชุมครั้งนี้ยังเป็นโอกาสสำคัญในการผลักดันความร่วมมือระดับนานาชาติสู่การดำเนินงานอย่างเป็นรูปธรรมในประเทศไทย โดย AIT กระทรวงสาธารณสุข และสำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สศช.) มีกำหนดลงนามบันทึกความเข้าใจ (MoU) เพื่อร่วมกันจัดทำแผนการลงทุนและพัฒนาระบบจัดการสิ่งปฏิกูลในเมืองนำร่องของประเทศไทย มุ่งยกระดับการจัดการสุขาภิบาลเมืองให้มีประสิทธิภาพและยั่งยืน
“ภายในงาน ยังมีการนำเสนอเทคโนโลยีและนวัตกรรมด้านสุขาภิบาล ทั้งการจัดการสิ่งปฏิกูล การนำของเสียกลับมาใช้ประโยชน์ตามแนวคิดเศรษฐกิจหมุนเวียน และการพัฒนาระบบสุขาภิบาลที่รองรับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ รวมถึงการสาธิตเทคโนโลยีต่างๆ โดยAIT ก็มีนวัตกรรม เกี่ยวกับการจัดการสุขาภิบาลน้ำในมุมเกี่ยวกับห้องน้ำ เพื่อส่งเสริมการนำผลงานวิจัยไปใช้ประโยชน์จริง พัฒนาและตอบโจทย์ความต้องการของเมืองและชุมชนในภูมิภาคอย่างยั่งยืน “

ศ. ดร.ธรรมรัตน์ คุตตะเทพ ผู้อำนวยการร่วมศูนย์ความเป็นเลิศด้านน้ำและสุขาภิบาล (AIT-GWSCกล่าวว่า การทำให้ประชาชนเข้าถึงห้องน้ำเป็นเพียงจุดเริ่มต้น แต่ความท้าทายสำคัญคือการบำบัดและจัดการสิ่งปฏิกูลอย่างปลอดภัย การประชุมครั้งนี้จึงมุ่งเชื่อมโยงนักวิจัย ภาครัฐ และภาคอุตสาหกรรม เพื่อแลกเปลี่ยนองค์ความรู้ พัฒนาเทคโนโลยีสุขาภิบาล และส่งเสริมการลงทุนในนวัตกรรมที่สามารถนำไปใช้ได้จริง มีต้นทุนที่เหมาะสม และช่วยปกป้องสุขภาพของประชาชนและสิ่งแวดล้อม
การศึกษาวิจัยของ ศูนย์ความเป็นเลิศด้านน้ำและสุขาภิบาล ศ.ดร.ธรรมรัตน์กล่าวว่า งานวิจัยของศูนย์ฯ สนใจเรื่องของแข็งและน้ำที่ออกมาจากห้องน้ำ ซึ่งควรผ่านการบำบัดให้ปลอดภัย ก่อนออกไปสู่สิ่งแวดล้อม ไม่ว่าจะเป็นใต้ดิน แม่น้ำ ลำคลอง ซึ่งปัญหานี้ นับเป็น เป็นปัญหาหลักของประเทศกำลังพัฒนา
ส่วนประเทศไทย นับว่ายังไม่มีการบำบัดน้ำเสียน้อยมาก ทั้งประเทศมีระบบมบำบัดเพียงแค่ 100 กว่าแห่ง เทียบกับจำนวนองค์กรปกครองท้องถิ่นที่มีถึง 7,000 แห่งถือว่ายังน้อยมาก หรือแม้แต่กรุงเทพมหานครเอง ก็มีระบบบำบัดน้ำเสียเพียง 40% ของเสียที่ออกมา เท่านั้น ภาพรวมของเสีย 90 % จากทั้งประเทศไม่ได้รับการบำบัด ก่อนปล่อยออกสู่ภายนอก เพราะเป็นระบบบ้านใครบ้านมัน เทียบกับประเทศสหภาพยุโรป และญี่ปุ่น มีวิธีจัดการโดยให้ของเสียจากบ้านเรือนต่างๆไหลรวมที่ระบบกลาง แล้วบำบัดจากระบบกลางก่อนปล่อยออกภายนอก
ทำไมของเสียจากห้องน้ำ จึงมีผลต่อระบบสุขภิบาล ศ.ดร.ธรรมรัตน์กล่าวว่า ของเสียจากส้วมไม่ว่าจะเป็นส้วมระบบเก่าที่เป็นถังเกรอะ หรือส้วมระบบสมัยใหม่ที่เป็นแบบน้ำล้น และส้วมมักไม่ค่อยเต็ม ล้วนแต่ปล่อยของเสียและเชื้อแบคทีเรีย และพยาธิต่างๆ โดยเชื้อโรคและแบคทีเรียเหล่านี้ จะไหลออกไปสู่ดิน แม่น้ำลำคลอง และเข้าไปอยู่ในระบบห่วงโซ่อาหารของมนุษย์ โดยเฉพาะพยาธิ เป็นสาเหตุของการเจ็บป่วยโรคพยาธิใบไม้ในตับ และเป็นสาเหตุอันดับต้นๆของโรคมะเร็งตับ มะเร็งท่อน้ำดี
“ในแง่สาธารณสุขถ้าพบว่ามีพยาธิใบไม้ในตับ ก็จะมีการรักษา แต่การรักษานี้จะทำให้ตับเป็นแผล พอเป็นหลายๆครั้งเข้าก็เป็นสาเหตุทำให้เกิดมะเร็งตับ ซึ่งเป็นปัญหาสาธารณสุขอันดับ 2 และ 3 ของประเทศ”
ปัญหาการบำบัดของเสียจากห้องน้ำ ก่อนออกสู่ภายนอก ศ.ดร.ธรรมรัตน์ กล่าวว่า จะต้องใช้เทคโนโลยีเข้ามาช่วยจัดการ โดยมูลนิธิบิลเกตส์ (Gates Foundation) ได้มอบเงินประมาณ 13 ล้านดอลลาร์สหรัฐ ใหักับประเทศ เนปาล อินเดีย อินโดนีเซีย รวมทั้งประเทศไทยจัดการเรื่องนี้ โดยมูลนิธิฯ มีนวัตกรรมใช้หลักการไฟฟ้าเคมี นำแผ่นโลหะที่มีความร้อนไปฆ่าเชื้อโรคถังเกรอะจากห้องน้ำ ก่อนปล่อยออกมา แต่ก็พบปัญหาว่าเทคโนโลยีนี้ ยังไม่เหมาะสม ในแง่ต้องใช้ปริมาณไฟมากพอสมควร และยังมีปัญหาสิ่งปฎิกูลของแข็งที่เหลือ ยังจัดการไม่ได้ เพราะหากนำของแข็งจากห้องน้ำไปทำปุ๋ย ก็พบว่ายังมีเชื้อโรค หากนำไปปลูกผัก เชื้อโรคเหล่านี้ ก็จะอยู่ในดินและอยู่ในผัก

จากโจทย์ดังกล่าว ทำให้ ศูนย์ความเป็นเลิศด้านน้ำและสุขาภิบาล AIT คิดค้นนวัตกรรมการบำบัดฆ่าเชื้อโรคน้ำที่เป็นของเสียจากห้องน้ำ โดยใช้พลังงานความร้อนจากเครื่องปรับอากาศที่ปกติเป็นความร้อนที่สูญเสีย มาเป็นพลังงานฆ่าเชื้อโรคในบ่อบำบัด ผลลัพธ์ที่ได้สามารถฆ่าเชื้อโรคได้ 99.99%
“นวัตกรรมที่ AIT ทำมีความเหมาะสม ตรงกับลักษณะประเทศเรา แต่ยังเป็นแค่ต้นแบบเท่านั้น บำบัดน้ำเสียในปริมาณไม่เยอะ หากต้องการทำในปริมาณมากๆ ต้องให้เอกชนลงทุน ซึ่งวิธีการนี้ จะช่วยในเรื่องประหยัดพลังงาน พื้นที่แบบหอพัก ก็ทำแบบนี้ได้ เรื่องต้นทุนเทคโนโลยีหากต้องการให้ถูกลง ต้องมีกฎหมายเข้ามามีส่วนร่วมหากกฎหมายบังคับให้ต้องทำ ก็จะเกิดตลาดนวัตกรรมการบำบัด ราคาก็จะถูกลง “ศ .ดร.ธรรมรัตน์กล่าว
ด้าน Ms. Sakshi Gudwani หัวหน้าฝ่ายน้ำ สุขาภิบาล และสุขอนามัยประจำภูมิภาคเอเชีย (WASH Asia Lead) มูลนิธิเกตส์ กล่าวว่า ห้องปฏิบัติการ Living Lab ของ AIT เป็นตัวอย่างสำคัญของการเชื่อมโยงงานวิจัยกับการนำไปใช้จริง โดยเปิดโอกาสให้นักวิจัย ผู้ผลิต ผู้ให้บริการ และหน่วยงานภาครัฐ ร่วมกันทดสอบเทคโนโลยีและนวัตกรรมภายใต้สภาพแวดล้อมจริง ควบคู่กับการดำเนินงานของ GWSC ในการสนับสนุนด้านวิชาการแก่ภาครัฐและองค์กรพันธมิตรด้านการพัฒนา
“เทคโนโลยีที่ไม่มีระบบรองรับอาจหยุดอยู่เพียงในห้องทดลอง ขณะที่ระบบที่ขาดเทคโนโลยีใหม่ก็ไม่สามารถสร้างนวัตกรรมเพื่อขยายผลได้ ทั้งสองส่วนจึงต้องพัฒนาไปพร้อมกัน เพื่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงอย่างเป็นรูปธรรม หวังว่าการประชุมครั้งนี้จะนำไปสู่ความร่วมมือระหว่างเมืองต่าง ๆ ทั้งนักวิจัย เอกชน ภาครัฐ องค์กรเอกชน เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการให้บริการด้านสุขาภิบาลเกิดความยั่งยืน ไม่เหลื่อมล้ำ” Ms. Sakshi Gudwani กล่าว


