งดงาม’ตู้ลายทอง’สมัยรัตนโกสินทร์

ตู้พระธรรมเป็นงานศิลปกรรมไทยที่รังสรรค์ขึ้นเพื่อถวายเป็นพุทธบูชาแก่วัดสำหรับเก็บคัมภีร์พระไตรปิฎก ตู้พระธรรมมีมาตั้งแต่สมัยอยุธยา  สมัยธนบุรี เรื่อยมาจนถึงสมัยรัตนโกสินทร์ ซึ่งแต่ละยุคสมัยศิลปะลายไทยที่ช่างไทยบรรจงเขียนตกแต่งตู้มีความอ่อนช้อย และงดงามไม่ซ้ำกัน ศิลปกรรมชั้นเยี่ยมส่วนหนึ่งได้รับการอนุรักษ์ เก็บรวบรวมไว้และหลงเหลือมาให้คนรุ่นหลังได้ชื่นชมฝีมืออันละเอียดอ่อน

ตู้พระธรรมโบราณมักเป็นตู้ลายรดน้ำ เกิดจากการเขียนน้ำยา และปิดทองรดน้ำ ลวดลายหรือรูปภาพที่ได้จะมีเพียงสีทองเหลืองอร่ามบนพื้นรักสีดำทึบ  จึงนิยมเรียก ตู้พระธรรมลายรดน้ำ  ลวดลายที่นิยมตกแต่งตู้ มีทั้งลายกนกต่างๆ ลายพันธุ์พฤกษา ลายดอกพุดตานเถา ลายดอกเบญจมาศ หรือเป็นภาพที่เล่าเรื่องราวพุทธประวัติ  ภาพชาดก ภาพรามเกียรติ์ ภาพที่เกี่ยวกับพระพุทธศาสนา  หรือภาพสัตว์หิมพานต์ที่ช่างสร้างสรรค์ตามจินตนาการ

ขณะนี้ตู้พระธรรมสมัยรัตนโกสินทร์ จำนวน 47  ตู้ ควรค่าแก่การชมที่สุด กรมศิลปากร โดย สำนักหอสมุดแห่งชาติ นำมาจัดนิทรรศการ ” ร.ศ.424 ชมตู้ลายทอง สืบสานงานศิลป์” ณ อาคารถาวรวัตถุ (ตึกแดง) ถนนหน้าพระธาตุ  แต่ละตู้มีเอกลักษณ์สวยงามไม่แพ้กัน เส้นสายชวนรื่นรมย์  บ่งบอกถึงความเชี่ยวชาญของนายช่างรัตนโกสินทร์

ตู้พระธรรมในสมัยรัตนโกสินทร์เป็นยุคที่ช่างนิยมสร้างงานศิลปะที่มีแบบอย่างเพื่อเป็นแบบฉบับสำหรับการเขียนลาย ทำให้ลวดลายมักเป็นลายเดียวกันตลอดทั้งตู้ โดยเฉพาะลายกนก นิยมทำเถาของกนกยาวจากขอบล่างของตู้พุ่งเถากนกขึ้นไปจรดขอบบนของตู้ ตัวกนกอ้วนสั้น มีความอ่อนช้อย ช่องว่างระหว่างตัวกนกมีความถี่มากกว่าศิลปะอยุธยา  เป็นความงามที่มีลักษณะเฉพาะของลายกนกในสมัยรัตนโกสินทร์ ภายในตู้มีชั้นไม้สำหรับวางคัมภีร์ใบลานประมาณ 3 ชั้น ขอบตู้ด้านบนและด้านล่างตกแต่งลวดลาย ขาตู้มีหลายประเภท อาทิ ตู้ขาหมู ตู้ขาหมูมีลั้ก  ตู้เท้าสิงห์ ตู้เท้าสิงห์มีลิ้นชัก ตู้ฐานสิงห์ ตู้เท้าคู้ โดยเฉพาะตู้เท้าคู้ ขาตู้ประเภทนี้นิยมทำสมัยรัตนโกสินทร์

นิทรรศการครั้งใหญ่นี้แสดงให้เห็นถึงศิลปะในเชิงช่างสมัยรัตนโกสินทร์ผ่านลวดลายต่างๆ ที่งดงามบนตู้พระธรรมสมัยรัตนโกสินทร์ที่แบ่งเป็นหมวดหมู่ตามห้องจัดแสดงอย่างน่าสนใจ  เริ่มจากห้องที่ 1 จัดแสดงนาฬิกาปารีส ของสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพประทานแก่หอพระสมุดวชิรญาณ ในโอกาสที่ทรงดำรงตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงมหาดไทย ครบรอบ 25 ปี

ห้องที่ 2  จัดแสดงตู้พระธรรมในสมัยอยุธยา ธนบุรี และรัตนโกสินทร์ ที่มีความโดดเด่นและเป็นเอกลักษณ์ ห้องที่ 3  จัดแสดงตู้พระธรรมที่มีลวดลายเรื่องราวของพระพุทธบาท สิ่งที่ควรเคารพ ซึ่งสร้างขึ้นเป็นสัญลักษณ์แสดงว่า ณ พุทธสถานแห่งนี้ พระบรมศาสดาเคยเสด็จมาและประทับรอยพระพุทธบาทไว้เพื่อให้พุทธศาสนิกชนได้สักการะแทนพระองค์

 ห้องที่ 4 จัดแสดงตู้พระธรรมที่มีลวดลายเกี่ยวกับเรื่องการสังคายนาพระไตรปิฎก ห้องที่ 5 จัดแสดงตู้พระธรรมที่มีลวดลายในเรื่องรามเกียรติ์ รามายณะ มหากาพย์ของอินเดีย ที่มีความผูกพันกับสังคมไทยแต่โบราณ งานศิลปกรรมสมัยรัตนโกสินทร์นิยมแสดงภาพตัวละครรามเกียรติ์ เขียนเป็น “ภาพยกรบ” แสดงกระบวนทัพของทั้งสองฝ่าย เช่น  ศึกมัยราพณ์ (ตอนจองถนน) ศึกกุมภกรรณ (ตอนโมกขศักดิ์)   หรือเขียน “ภาพจับ” ภาพแสดงการต่อสู้ในลักษณะประชิด

ห้องที่ 6 จัดแสดงตู้พระธรรมลวดลายเป็นรูปทวารบาลทั้งไทยและจีน ​ทวารบาล หมายถึง ผู้เฝ้าและรักษาประตู  สถานที่สำคัญรวมถึงศาสนสถานมักมีรูปทวารบาลเป็นผู้พิทักษ์รักษาและป้องกันภูตผีปีศาจหรือสิ่งอัปมงคล พบการทำรูปทวารบาลสถิตประจำบานประตูตู้พระไตรปิฎกด้วย

ห้องที่ 7 จัดแสดงตู้พระธรรมที่มีลวดลายเรื่องพุทธประวัติ ตอนสำคัญที่พบเสมอ คือ พุทธประวัติที่เกิดขึ้น ณ สังเวชนียสถาน 4 แห่ง ได้แก่ ประสูติที่ใต้ต้นสาละ ทรงชนะพญามารก่อนการตรัสรู้ใต้ต้นพระศรีมหาโพธิ  ทรงแสดงพระปฐมเทศนาที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน  และเสด็จดับขันธปรินิพพานในป่าสาลวัน นอกจากนี้ ฉากทรงม้าเสด็จออกผนวช ฉากปลงพระเกศาด้วยพระขรรค์ริมฝั่งแม่น้ำอโนมานทีพบบ่อยในงานศิลปกรรม

ห้องที่ 8 จัดแสดงตู้พระธรรมที่มีลวดลายเรื่องชาดก และ ห้องที่ 9 จัดแสดงตู้พระธรรมที่มีลวดลายเรื่องป่าหิมพานต์และสัตว์หิมพานต์

นอกจากเข้าชมความสวยงามของนิทรรศการตู้ลายทองได้ที่อาคารตึกแดง ทุกวันพุธ – วันอาทิตย์ เวลา 09.00  -16.00  น. กรมศิลปากรยังจัดประกวดคลิปสั้น  “ร.ศ. 424 ชมตู้ลายทองสืบสานงานศิลป์” เชิญชวนส่งผลงานที่ส่งเข้าประกวดเป็นคลิปวิดีโอเนื้อหาเกี่ยวกับตู้พระธรรมสมัยรัตนโกสินทร์ และมีภาพของตู้ลายทองที่จัดแสดงในห้องนิทรรศการ โดยไม่จำกัดรูปแบบ วิธีการ และเทคนิคนำเสนอ ผู้ส่งผลงานสามารถใช้อุปกรณ์ได้ตั้งแต่โทรศัพท์มือถือ หรืออุปกรณ์อื่นๆ ตามความเหมาะสม  ใครมีเทคนิคเล่าเรื่องดีๆ มีความคิดสร้างสรรค์ ส่งผลงานชิงรางวัลได้ตั้งแต่วันนี้ – 31 ม.ค. 66  ประกาศผลวันที่ 28  ก.พ.นี้ โดยจะอัปโหลดคลิปที่คว้ารางวัลผ่าน YouTube ของหอสมุดแห่งชาติ “National Library of Thailand ”