
ท่ามกลางความเปลี่ยนแปลงของเมืองใหญ่ในศตวรรษที่ 21 ปัญหาสุขภาพจากสิ่งแวดล้อมกลายเป็นโจทย์ท้าทายที่ไม่อาจมองข้าม หนึ่งในภัยเงียบที่ฝังรากลึกและสร้างผลกระทบต่อประชาชนทุกช่วงวัย คือ ควันบุหรี่และบุหรี่ไฟฟ้า ซึ่งไม่ได้ทำร้ายเฉพาะผู้สูบ หากแต่แผ่ขยายอันตรายไปถึงคนรอบข้าง ผ่านควันบุหรี่มือสองและมือสาม การขับเคลื่อนนโยบาย “มหานครปลอดบุหรี่และบุหรี่ไฟฟ้า” จึงไม่ใช่เพียงเรื่องของสุขภาพส่วนบุคคล แต่คือวาระสาธารณะของเมืองและประเทศ

ไทยเผชิญโจทย์ซ้อน บุหรี่ข้ามชาติ
ประเทศไทยกำลังเผชิญความท้าทายสองด้านพร้อมกัน ด้านหนึ่งคือการลักลอบนำเข้าบุหรี่และบุหรี่ไฟฟ้าข้ามชาติ โดยเฉพาะจากประเทศในภูมิภาคอาเซียน เช่น ฟิลิปปินส์ อีกด้านหนึ่งคือการบังคับใช้กฎหมายที่ยังไม่เข้มแข็งเพียงพอ แม้มีกฎหมายควบคุมผลิตภัณฑ์ยาสูบที่ถือว่าครอบคลุมและก้าวหน้า แต่การบังคับใช้ในชีวิตจริงยังมีช่องว่าง ส่งผลให้ควันบุหรี่ยังคงปะปนอยู่ในบ้าน ที่ทำงาน พื้นที่สาธารณะ และแหล่งท่องเที่ยว
เมืองอิโลอิโล ต้นแบบอาเซียนกับความสำเร็จที่จับต้องได้
เมืองอิโลอิโล ประเทศฟิลิปปินส์ ถูกยกให้เป็นกรณีศึกษาสำคัญของการพลิกเมืองให้ปลอดควันบุหรี่ เมืองแห่งนี้มีประชากรราว 447,992 คน ได้รับสมญานามว่าเป็น “นครที่จงรักภักดีและสง่างามที่สุด” และยังได้รับการยอมรับในระดับอาเซียนจากการบังคับใช้กฎหมายควบคุมการสูบบุหรี่ในที่สาธารณะอย่างจริงจัง จนคว้ารางวัล ASEAN Smoke-Free Award 2024 ระดับเหรียญทอง ความสำเร็จดังกล่าวไม่ได้เกิดขึ้นชั่วข้ามคืน แต่เกิดจากการทำงานอย่างเป็นระบบ ต่อเนื่อง และอาศัยความร่วมมือของทุกภาคส่วน

บทเรียนจากอิโลอิโลถูกนำมาถอดรหัสในเวที “ประชุมเชิงปฏิบัติการเมืองปลอดบุหรี่ ถอดบทเรียนความสำเร็จการบังคับใช้กฎหมายเมืองอิโลอิโล ประเทศฟิลิปปินส์” ซึ่งจัดขึ้นโดยสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ร่วมกับกรุงเทพมหานคร กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข และภาคีเครือข่ายด้านการควบคุมยาสูบ เวทีดังกล่าวไม่เพียงเป็นพื้นที่แลกเปลี่ยนองค์ความรู้ แต่ยังเป็นหมุดหมายสำคัญของการยกระดับนโยบาย “กรุงเทพฯ มหานครปลอดบุหรี่และบุหรี่ไฟฟ้า” ให้ก้าวจากแนวคิดสู่การปฏิบัติอย่างเป็นรูปธรรม
ตัวเลขสะท้อนปัญหา คนไม่สูบแต่ยังเสี่ยงควันพิษ
ข้อมูลด้านสุขภาพสะท้อนความรุนแรงของปัญหาอย่างชัดเจน องค์การอนามัยโลกประเมินว่าประเทศไทยได้คะแนนเพียง 6 จาก 10 ในด้านการคุ้มครองประชาชนจากควันบุหรี่ในที่สาธารณะ แม้คนไทยส่วนใหญ่จะไม่สูบบุหรี่ แต่กลับต้องเผชิญความเสี่ยงจากควันบุหรี่มือสองในสัดส่วนที่สูง ผลสำรวจสุขภาพประชาชนไทยพบว่า มากกว่า 70% เคยได้รับควันบุหรี่มือสอง โดยเฉพาะผู้หญิงที่ได้รับผลกระทบในบ้านสูงถึงเกือบ 70% สะท้อนว่าบ้าน ซึ่งควรเป็นพื้นที่ปลอดภัยที่สุด กลับกลายเป็นจุดเสี่ยงด้านสุขภาพ

ศ.เกียรติคุณ นพ.ประกิต วาทีสาธกกิจ ชี้ให้เห็นว่า มีกฎหมายที่ครอบคลุมเพียงพอ แต่การบังคับใช้ที่ยังไม่ถึงเป้าหมาย เมื่อเทียบกับประเทศที่สามารถทำได้อย่างเข้มงวด เช่น อังกฤษ หรือฟิลิปปินส์ ซึ่งมีการบังคับใช้กฎหมายห้ามสูบบุหรี่ในที่สาธารณะได้เกือบ 100% ผลลัพธ์ที่แตกต่างกันสะท้อนให้เห็นว่า กฎหมายจะมีความหมายก็ต่อเมื่อถูกนำไปใช้จริงอย่างเสมอภาค
ในมิติสุขภาวะ สสส.ชี้ว่า บุหรี่เป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้ผู้ชายไทยมีอายุขัยเฉลี่ยสั้นกว่าผู้หญิงถึง 9 ปี และทำให้ประเทศสูญเสียปีสุขภาวะจากการตายและพิการก่อนวัยอันควรมากถึง 14 ล้านปีต่อปี โดยกว่า 3.5 ล้านปีมีสาเหตุมาจากการสูบบุหรี่ กรุงเทพมหานครเองก็เผชิญปัญหานี้อย่างชัดเจน ค่าเฉลี่ยอายุของคนกรุงเทพฯ ต่ำกว่าที่ควรจะเป็น บทบาทของเมืองหลวงจึงไม่ใช่เพียงการบริหารจัดการเมือง แต่ต้องเป็นผู้นำด้านสุขภาพของประชาชน

กทม.ประกาศชัด เดินหน้าเมืองสุขภาพดีปลอดควัน
กรุงเทพมหานครประกาศเดินหน้าสู่การเป็น “มหานครปลอดบุหรี่และบุหรี่ไฟฟ้า” อย่างเต็มรูปแบบ ภายใต้นโยบายเมืองสุขภาพดี มาตรการสำคัญครอบคลุมตั้งแต่การกำหนดพื้นที่ปลอดควันในสถานที่สาธารณะ โรงเรียน สถานพยาบาล ตลาด และชุมชน การปกป้องเด็กและเยาวชนจากการเข้าถึงผลิตภัณฑ์ยาสูบ การเพิ่มช่องทางการเลิกบุหรี่ที่เข้าถึงง่าย ไปจนถึงการสร้างความร่วมมือจากภาคประชาชน ภาคเอกชน และหน่วยงานรัฐ

การบังคับใช้กฎหมายถือเป็นหัวใจสำคัญ เจ้าหน้าที่เทศกิจทั้ง 50 เขตได้รับอำนาจในการดำเนินการกับผู้ฝ่าฝืนโดยไม่ต้องพึ่งพาตำรวจ พร้อมจัดกำลังเฉพาะกิจเพื่อตรวจตราการสูบบุหรี่ในที่สาธารณะอย่างต่อเนื่อง ควบคู่กับการเตือนผู้ประกอบการร้านค้า หากฝ่าฝืนขายบุหรี่ให้เด็กและเยาวชนอายุต่ำกว่า 20 ปี ต้องเผชิญโทษทั้งจำคุกและปรับอย่างเด็ดขาด
กฎหมายต้องมาพร้อมความเข้าใจของสังคม
บทเรียนจากเมืองอิโลอิโลชี้ให้เห็นว่า ความสำเร็จไม่ได้มาจากความเข้มงวดเพียงอย่างเดียว แต่ต้องอาศัยการสื่อสาร การสร้างความเข้าใจ และการให้เวลาประชาชนปรับตัว เมืองอิโลอิโลใช้เวลาในการประชาสัมพันธ์ล่วงหน้า เปิดรับฟังความคิดเห็น และอธิบายถึงอันตรายของควันบุหรี่ต่อคนที่ไม่ได้สูบ ก่อนบังคับใช้กฎหมายอย่างจริงจัง เมื่อกฎหมายถูกใช้กับทุกคนอย่างเท่าเทียม ความร่วมมือจึงเกิดขึ้นโดยสมัครใจ
การเดินหน้าสู่ “กรุงเทพฯ มหานครปลอดบุหรี่และบุหรี่ไฟฟ้า” จึงเป็นมากกว่านโยบายด้านสาธารณสุข หากคือการปรับวิธีคิดของสังคมทั้งระบบ จากการมองว่าการสูบบุหรี่เป็นเรื่องส่วนบุคคล สู่การตระหนักว่าสิทธิในการหายใจอากาศบริสุทธิ์คือสิทธิขั้นพื้นฐานของทุกคน บทเรียนจากฟิลิปปินส์พิสูจน์แล้วว่า เมืองปลอดควันไม่ใช่ความฝัน หากเป็นเป้าหมายที่ไปถึงได้ เมื่อกฎหมายจริงจัง การบังคับใช้ชัดเจน และประชาชนพร้อมเดินไปด้วยกัน เพื่ออนาคตที่ทุกคนหายใจได้อย่างปลอดภัยและมีคุณภาพชีวิตที่ดีกว่า.

ข่าวที่เกี่ยวข้อง
เปิดฉากเวทีสัมมนาฯ ความปลอดภัยทางถนน “ศปถ.-คมนาคม-สสส.” ผนึกภาคีเครือข่าย ยกระดับถนนปลอดภัย ตั้งเป้าลดอัตราการเสียชีวิตเหลือ 12 คนต่อแสนประชากร ภายในปี 2570
วันที่ 19 พ.ย. 2569 ที่ ศูนย์การประชุม อิมแพ็ค ฟอรั่ม เมืองทองธานี ศูนย์อำนวยการความปลอดภัยทางถนน (ศปถ.) กระทรวงคมนาคม กองทุนเพื่อความปลอดภัยในการใช้รถใช้ถนน สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ร่วมกับ กรมการขนส่งทางบก กรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย กรมควบคุมโรค มูลนิธินโยบายถนนปลอดภัย
อย่ารอ..ให้สูงวัยแล้วค่อยดูแลสุขภาพ ชูยุทธศาสตร์ “สร้างนำซ่อม” ลด NCDs
ประเทศไทยกำลังก้าวเข้าสู่สังคมสูงอายุอย่างรวดเร็ว โดยโจทย์สำคัญไม่ใช่เพียงการรองรับประชากรสูงวัยที่เพิ่มขึ้น แต่คือการทำอย่างไรให้คนไทยมีอายุยืนอย่างมีคุณภาพ
เตือน! ค่าฝุ่น PM2.5 'กทม.' คุณภาพอากาศระดับสีส้ม เริ่มมีผลกระทบต่อสุขภาพ
ศูนย์ข้อมูลคุณภาพอากาศ กรุงเทพมหานคร รายงานสถานการณ์ฝุ่นละอองขนาดไม่เกิน 2.5 ไมครอน (PM 2.5) ในกรุงเทพมหานคร
หนาวระลอกใหม่! 18–22 พ.ย. ไทยตอนบนมีฝนก่อนอากาศเย็น 'กทม.' อุณหภูมิลด 3 องศาฯ
กรมอุตุนิยมวิทยา ออกประกาศฉบับที่ 2 เรื่อง ฝนตกหนักถึงหนักมากบริเวณภาคใต้
ชุ่มฉ่ำทั่วกรุง! ปริมาณฝนสูงสุดเขตบางนา 41.5 มม. เคลื่อนตัวทิศเหนือ
ศูนย์ป้องกันน้ำท่วม กรุงเทพมหานคร รายงานเวลา 14.00 น. พื้นที่ กทม. ฝนเล็กน้อยถึงปานกลางเขตทุ่งครุ จอมทอง ราษฎร์บูรณะ ยานนาวา
25 ปี สสส. นวัตกรรมการสร้างเสริมสุขภาพ 25 ปี เปลี่ยนชีวิตทุกคนบนแผ่นดินไทย
ครบรอบ 25 ปี สสส. แสดงผลงานการขับเคลื่อนการสร้างเสริมสุขภาพ ชูความสำเร็จลด NCDs เหล้า-บุหรี่-อุบัติเหตุ ซึ่งทุกผลลัพธ์พิสูจน์ความคุ้มค่า

