อย่ารอ..ให้สูงวัยแล้วค่อยดูแลสุขภาพ ชูยุทธศาสตร์ “สร้างนำซ่อม” ลด NCDs

ประเทศไทยกำลังก้าวเข้าสู่สังคมสูงอายุอย่างรวดเร็ว โดยโจทย์สำคัญไม่ใช่เพียงการรองรับประชากรสูงวัยที่เพิ่มขึ้น แต่คือการทำอย่างไรให้คนไทยมีอายุยืนอย่างมีคุณภาพ ไม่เจ็บป่วยด้วยโรคเรื้อรังจนต้องพึ่งพาผู้อื่นและกลายเป็นภาระของครอบครัวและประเทศ นักวิชาการและผู้เชี่ยวชาญจึงเสนอให้ปรับแนวคิดจากการรอรักษาเมื่อเจ็บป่วย มาเป็นการสร้างสุขภาพดีตั้งแต่ก่อนสูงวัย ลดปัจจัยเสี่ยงตั้งแต่วันนี้ พร้อมสร้างสิ่งแวดล้อมและนโยบายสาธารณะที่เอื้อต่อสุขภาพ โดยอาศัยความร่วมมือจากทุกภาคส่วน

ประเด็นดังกล่าวถูกหยิบยกขึ้นในเวทีเสวนา “ปฏิรูปสังคมสูงวัย สร้างความสัมพันธ์ เสริมคุณค่ากายและใจ” ภายในงานเชิดชูเกียรติและปณิธานรำลึก “ศาสตราจารย์เกียรติคุณ นายแพทย์อรรถสิทธิ์ เวชชาชีวะ” ครั้งที่ 2 ซึ่งราชบัณฑิตยสภา สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) และทายาท ร่วมจัดขึ้นเพื่อรำลึกถึงผลงานของ ศ.เกียรติคุณ นพ.อรรถสิทธิ์ เวชชาชีวะ อดีตนายกราชบัณฑิตยสถาน อดีตรัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงสาธารณสุข และอดีตอธิการบดีมหาวิทยาลัยมหิดล ผู้มีบทบาทสำคัญในการพัฒนาระบบสุขภาพของประเทศ

รศ.ดร.พญ.เริงฤดี ปธานวนิช ภาควิชาเวชศาสตร์ชุมชน คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี มหาวิทยาลัยมหิดล เปิดเผยว่า ข้อมูลจากการสำรวจสุขภาพประชาชนไทยโดยการตรวจร่างกาย ครั้งที่ 5 แสดงให้เห็นว่า ในช่วง 30 ปีที่ผ่านมา สัดส่วนผู้สูงอายุไทยเพิ่มจาก 8.1% ในปี 2538 เป็น 21.4% ในปี 2568 ทำให้ประเทศไทยเข้าสู่สังคมสูงอายุอย่างสมบูรณ์ และกำลังมุ่งสู่สังคมสูงอายุระดับสุดยอด

สิ่งที่น่ากังวลคือ ผู้สูงอายุไทยเจ็บป่วยด้วยโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง หรือ NCDs โดยเฉพาะเบาหวาน ความดันโลหิตสูง และไขมันในเลือดสูง รวมกันถึง 12.2 ล้านคน หรือคิดเป็น 87% ของการเจ็บป่วยในกลุ่มผู้สูงอายุทั้งหมด ขณะที่ปัจจัยเสี่ยงอย่างโรคอ้วน การดื่มสุรา และการสูบบุหรี่ เริ่มตั้งแต่วัยรุ่นและพบสูงสุดในวัยทำงาน ส่วนโรคเบาหวานและความดันโลหิตสูงเริ่มเพิ่มขึ้นชัดเจนตั้งแต่อายุ 40 ปี

ข้อมูลดังกล่าวสะท้อนว่า การรณรงค์ปรับพฤติกรรมเฉพาะในกลุ่มผู้สูงอายุหรือผู้ที่ป่วยแล้วอาจไม่ทันการณ์ เพราะปัญหาสุขภาพสะสมมาตั้งแต่ก่อนเข้าสู่วัยสูงอายุ จึงต้องเร่งสร้างเสริมสุขภาพตั้งแต่วัยเด็กและวัยทำงาน

ผลการศึกษาโดยเชื่อมโยงข้อมูลการสำรวจสุขภาพครั้งที่ 4 และ 5 กับการเสียชีวิตของคนไทย พบปัจจัยสำคัญ 7 ประการที่สัมพันธ์กับการมีสุขภาพดี ได้แก่ ไม่เป็นเบาหวาน มีระดับไขมันในเลือดดี ไม่มีความดันโลหิตสูง ไม่สูบบุหรี่ มีกิจกรรมทางกายเพียงพอ ไม่อ้วน และรับประทานผักผลไม้อย่างเพียงพอ โดยผู้ที่ทำได้ 5-7 ข้อ สามารถลดอัตราการเสียชีวิตจากโรคหัวใจและหลอดเลือดได้ถึง 72%

อย่างไรก็ตาม การสร้างสุขภาพดีไม่ควรเป็นภาระของประชาชนเพียงฝ่ายเดียว แต่ต้องมีนโยบายสาธารณะ การปรับสิ่งแวดล้อม การเสริมศักยภาพชุมชน และการปรับระบบบริการสุขภาพให้เน้นการสร้างนำซ่อม ตามแนวทางที่องค์การอนามัยโลกให้ความสำคัญ

ด้าน ศ.นพ.วีรศักดิ์ เมืองไพศาล ภาควิชาเวชศาสตร์ป้องกันและสังคม สาขาเวชศาสตร์ผู้สูงอายุ ประธานศูนย์วิทยาการเวชศาสตร์ผู้สูงอายุศิริราช คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล กล่าวว่า การสูงวัยอย่างมีสุขภาวะ (Healthy Aging) ตามแนวคิดองค์การอนามัยโลก ไม่ได้หมายถึงการปราศจากโรคเท่านั้น แต่ต้องมีความสามารถเชิงหน้าที่ (Functional Ability) ที่ช่วยให้ผู้สูงอายุทำสิ่งที่ตนเองเห็นว่ามีคุณค่าและมีความหมายต่อชีวิตได้

ความสามารถดังกล่าวมี 5 ด้าน ได้แก่ การตอบสนองความต้องการขั้นพื้นฐาน การเรียนรู้และตัดสินใจ การเคลื่อนไหวร่างกาย การสร้างและรักษาความสัมพันธ์ และการมีส่วนร่วมทำประโยชน์ให้สังคม ขณะเดียวกันต้องเฝ้าระวังภาวะเปราะบางทางสังคม (Social Frailty) ซึ่งประกอบด้วยการแยกตัวจากสังคม ความเหงาโดดเดี่ยว และการขาดทรัพยากรหรือแรงสนับสนุนที่จำเป็นต่อชีวิต

ปัจจุบันพบความชุกของภาวะเปราะบางทางสังคม 18.8% และในกลุ่มผู้ป่วยที่เข้ารับการรักษาในโรงพยาบาลสูงถึง 47.3% สะท้อนว่าการดูแลผู้สูงอายุต้องให้ความสำคัญกับสุขภาพใจ ความสัมพันธ์ในครอบครัว และการมีส่วนร่วมในชุมชนควบคู่กับการรักษาทางการแพทย์

ขณะที่ นพ.สมศักดิ์ ชุณหรัศมิ์ ประธานกรรมการมูลนิธิสาธารณสุขแห่งชาติ (มสช.) ย้ำว่า ผู้สูงวัยไม่ใช่ตัวถ่วงเศรษฐกิจหรือภาระของประเทศ หากมีการเตรียมความพร้อมและออกแบบสังคมให้เหมาะสม โดยเสนอแนวนโยบายสาธารณะเพื่อสังคมสูงอายุที่ยั่งยืน 5 ด้าน

ประกอบด้วย 1.สร้างนโยบายและสิ่งแวดล้อมที่เอื้อต่อสุขภาพทุกช่วงวัย ตั้งแต่การลดปัจจัยเสี่ยงตั้งแต่อยู่ในครรภ์ ส่งเสริมศักยภาพเด็ก ลดพฤติกรรมเสพติดและอุบัติเหตุ ตลอดจนจัดการปัจจัยเสี่ยงที่ก่อโรค NCDs 2.ปรับระบบบริการสาธารณสุขตามหลัก “4 ลด 3 เพิ่ม” ได้แก่ ลดการมาโรงพยาบาล ลดการนอนโรงพยาบาล ลดการเข้าห้องฉุกเฉิน ลดภาระโรงพยาบาลใหญ่ พร้อมเพิ่มคุณภาพการดูแล เพิ่มความมั่นใจให้ผู้ป่วย ครอบครัวและชุมชนร่วมดูแลสุขภาพ และเพิ่มความไว้วางใจในระบบบริการใกล้บ้าน รวมถึงการดูแลระยะท้ายอย่างมีคุณภาพ

3.สร้างความมั่นคงทางการเงินในวัยสูงอายุ ทั้งระบบบำนาญ การออม และหลักประกันสุขภาพที่ช่วยลดภาระค่าใช้จ่าย 4.พัฒนาชุมชนที่เป็นมิตรกับผู้สูงอายุ มีโครงสร้างพื้นฐานและบริการสาธารณะที่เข้าถึงได้ ลดความโดดเดี่ยวและส่งเสริมการดูแลกันในชุมชน และ 5.ส่งเสริมการมีงานทำที่เหมาะสมกับสภาพร่างกายและการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจ เพื่อให้ผู้สูงวัยยังสามารถใช้ประสบการณ์และความสามารถสร้างประโยชน์แก่สังคม

ส่วน ศ.เกียรติคุณ นพ.ประกิต วาทีสาธกกิจ ประธานมูลนิธิรณรงค์เพื่อการไม่สูบบุหรี่ ชี้ว่า โรค NCDs เป็นสาเหตุการเสียชีวิตประมาณ 3 ใน 4 ของประชากรทั่วโลก ทั้งโรคหัวใจและหลอดเลือด เบาหวาน มะเร็ง และโรคปอดเรื้อรัง ทั้งที่สามารถป้องกันหรือชะลอได้ด้วยการลดปัจจัยเสี่ยงสำคัญ ได้แก่ บุหรี่ สุรา อาหารที่ไม่ดีต่อสุขภาพ มลพิษทางอากาศ และการขาดกิจกรรมทางกาย

สำหรับประเทศไทย มีผู้เสียชีวิตจากโรค NCDs ประมาณ 400,000 คนต่อปี ข้อมูลปี 2565 พบคนไทยสูบบุหรี่ประมาณ 10 ล้านคน เสียชีวิตจากการสูบบุหรี่ 53,171 คน และมีผู้เจ็บป่วยจากการสูบบุหรี่ที่ยังมีชีวิตอยู่กว่า 1 ล้านคน นอกจากนี้ ผลการสำรวจที่เปรียบเทียบแพทย์อายุ 80 ปี พบว่า ในกลุ่มแพทย์ 100 คนที่สูบบุหรี่ มีผู้รอดชีวิต 26 คน ขณะที่กลุ่มไม่สูบบุหรี่มีผู้รอดชีวิต 59 คน สะท้อนอันตรายของการสูบบุหรี่ต่ออายุขัยอย่างชัดเจน

นพ.ประกิตยังเน้นถึงปัจจัยเชิงพาณิชย์ที่กำหนดสุขภาพ (Commercial Determinants of Health: CDoH) ซึ่งครอบคลุมอิทธิพลของอุตสาหกรรมยาสูบและแอลกอฮอล์ การตลาด โฆษณา ราคา ช่องทางจำหน่าย และการแทรกแซงนโยบาย ซึ่งล้วนมีผลต่อพฤติกรรมและสุขภาพของประชาชน จึงต้องมีมาตรการควบคุมและกำหนดความรับผิดชอบต่อผลกระทบที่เกิดขึ้น

หนึ่งในเครื่องมือสำคัญคือ Earmarked Tax หรือการจัดเก็บภาษีเพื่อวัตถุประสงค์เฉพาะ ปัจจุบันมีการใช้ภาษีกับเครื่องดื่มที่มีน้ำตาลแล้ว ส่วนการผลักดันภาษีอาหารแปรรูปและอาหารที่มีโซเดียมสูงดำเนินมานาน 17 ปี แต่ยังไม่มีผลบังคับใช้ ขณะที่มาตรการ Best Buys ขององค์การอนามัยโลกในการลดการบริโภคยาสูบ ได้แก่ การขึ้นภาษีบุหรี่ ซองบุหรี่แบบเรียบ คำเตือนสุขภาพขนาดใหญ่ การห้ามโฆษณาและส่งเสริมการขาย ห้ามสูบบุหรี่ในสถานที่สาธารณะและที่ทำงาน รวมถึงจำกัดจุดจำหน่าย

สถานการณ์สุขภาพคนไทยยังน่าเป็นห่วง โดยมีผู้เป็นโรคอ้วนประมาณ 27 ล้านคน ความดันโลหิตสูง 17 ล้านคน คอเลสเตอรอลสูง 11 ล้านคน และเบาหวาน 6.1 ล้านคน จึงจำเป็นต้องใช้ทั้งมาตรการทางกฎหมายและนโยบายสาธารณะควบคู่กับการให้ความรู้ เพื่อทำให้ประชาชนสามารถเลือกพฤติกรรมที่ดีต่อสุขภาพได้จริง

นายอภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ อดีตนายกรัฐมนตรีคนที่ 27 และตัวแทนทายาท ศ.เกียรติคุณ นพ.อรรถสิทธิ์ เวชชาชีวะ กล่าวว่า คุณพ่อให้ความสำคัญกับการเตรียมพร้อมรับมือสังคมสูงวัยมาโดยตลอด โดยเห็นว่าการป้องกันโรค NCDs และลดพฤติกรรมเสี่ยงตั้งแต่ก่อนสูงวัย จะช่วยลดภาระค่าใช้จ่ายด้านสุขภาพในระยะยาว การสำรวจสุขภาพประชาชนไทยด้วยการตรวจร่างกายทุก 7 ปี จึงเป็นข้อมูลสำคัญสำหรับกำหนดนโยบายด้านสุรา บุหรี่ อุบัติเหตุ และปัจจัยเสี่ยงต่างๆ

นอกจากนี้ยังต้องพิจารณามาตรการภาษีและการควบคุมโฆษณาสินค้าที่ส่งผลต่อสุขภาพ เช่น บุหรี่ไฟฟ้า เครื่องดื่มแอลกอฮอล์ น้ำตาล และเกลือ โดยคำนึงถึงสถานการณ์การเงินการคลังของประเทศ และต้องมีระบบตรวจสอบการใช้จ่ายและแหล่งที่มาของเงินอย่างโปร่งใส

สำหรับ สสส.เป็นองค์กรที่ได้รับเงินสนับสนุนจากการจัดเก็บภาษีสรรพสามิตในอัตรา 2% จากสุราและยาสูบ เพื่อนำไปขับเคลื่อนงานสร้างเสริมสุขภาพและป้องกันโรคร่วมกับภาคประชาชน หากรัฐบาลจะปรับระบบจัดเก็บภาษีดังกล่าวไปรวมในงบประมาณปกติ ก็จำเป็นต้องพิจารณาผลกระทบและจัดสรรงบประมาณให้เพียงพอ เพื่อไม่ให้งานสร้างเสริมสุขภาพขาดความต่อเนื่อง

ทั้งนี้ ศ.เกียรติคุณ นพ.อรรถสิทธิ์ เวชชาชีวะ ยังมีบทบาทสำคัญในการผลักดันการจัดตั้ง สสส. โดยเป็นประธานคณะกรรมการปฏิรูประบบกฎหมายเพื่อผลักดันพระราชบัญญัติจัดตั้งองค์กร สสส. ในช่วงรัฐบาลนายชวน หลีกภัย สะท้อนถึงความมุ่งมั่นในการวางรากฐานระบบสร้างเสริมสุขภาพของประเทศ

ข้อเสนอจากเวทีเสวนาครั้งนี้ชี้ให้เห็นว่า การปฏิรูปสังคมสูงวัยไม่ใช่ภารกิจของโรงพยาบาลหรือกระทรวงสาธารณสุขเพียงหน่วยงานเดียว แต่เป็นความรับผิดชอบร่วมกันของครอบครัว ชุมชน ภาคธุรกิจ และรัฐบาล การเพิ่มโรงพยาบาลและงบประมาณรักษาอาจช่วยแก้ปัญหาปลายเหตุ แต่ไม่สามารถหยุดยั้งโรคเรื้อรังที่สะสมจากพฤติกรรมและสิ่งแวดล้อมได้

เป้าหมายสำคัญจึงต้องเปลี่ยนจากการรอให้ประชาชนเจ็บป่วยแล้วค่อยรักษา มาเป็นการสร้างสุขภาพดีตั้งแต่วันนี้ ลดปัจจัยเสี่ยง สร้างชุมชนที่เกื้อกูล และพัฒนาระบบบริการสุขภาพใกล้บ้าน เพราะสังคมสูงวัยที่มีคุณภาพไม่ใช่เพียงสังคมที่คนมีอายุยืนยาว แต่ต้องเป็นสังคมที่ผู้สูงวัยมีสุขภาพดี พึ่งพาตนเองได้ มีความสุข และยังสามารถสร้างคุณค่าให้ครอบครัวและสังคม.

เพิ่มเพื่อน

ข่าวที่เกี่ยวข้อง

25 ปี สสส. นวัตกรรมการสร้างเสริมสุขภาพ 25 ปี เปลี่ยนชีวิตทุกคนบนแผ่นดินไทย

ครบรอบ 25 ปี สสส. แสดงผลงานการขับเคลื่อนการสร้างเสริมสุขภาพ ชูความสำเร็จลด NCDs เหล้า-บุหรี่-อุบัติเหตุ ซึ่งทุกผลลัพธ์พิสูจน์ความคุ้มค่า

สสส.โชว์ผลงานปี 2567-2568 สร้างผลลัพธ์สุขภาวะรอบด้าน สส.รัฐบาล-ฝ่ายค้าน ร่วมชื่นชมผลงาน ประสานเสียงค้านแก้กฎหมายที่มารายได้กองทุน หวั่นกลไกป้องกันโรคถูกทำลาย 'อภิสิทธิ์' ยันวินัยการเงินการคลังแค่ข้ออ้าง

ในการประชุมสภาผู้แทนราษฎร ครั้งที่ 24 (สมัยสามัญประจำปีครั้งที่ 2) วาระรายงานประจำปี 2567-2568 สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) นพ.พงศ์เทพ วงศ์วัชรไพบูลย์ ผู้จัดการกองทุน สสส. เป็นผู้ชี้แจง กล่าวถึงการขับเคลื่อนงานสร้างเสริมสุขภาพ 23 ผลงานเด่น ครอบคลุมการลดปัจจัยเสี่ยงทางสุขภาพ สร้างสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อสุขภาวะ และลดความเหลื่อมล้ำด้านสุขภาพ มีผลงานเป็นรูปธรรม

'จักรภพ' แนะ สสส. ยกระดับบทบาท 25 ปี สร้างความมั่นคงด้านสุขภาวะ วัดผลให้ชัด

นายจักรภพ เพ็ญแข สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรแบบบัญชีรายชื่อ พรรคเพื่อไทย อภิปรายต่อที่ประชุมสภาผู้แทนราษฎร ถึงรายงานประจำปีของกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุข

4 ทศวรรษแห่งความสำเร็จ ลดอัตราผู้สูบบุหรี่ต่อเนื่อง เดินหน้าภารกิจใหม่สกัดภัยบุหรี่ไฟฟ้า

มูลนิธิรณรงค์เพื่อการไม่สูบบุหรี่ จัดงาน “ก้าวต่อไปเพื่อเด็กไทยปลอดบุหรี่ ปลอดนิโคติน” เนื่องในโอกาสครบรอบ 40 ปี ช่วยลดอัตราการสูบบุหรี่ของคนไทยอย่างต่อเนื่อง