นักวิชาการอิสระ วิเคราะห์คำพิพากษาศาลโลกคดีแกมเบียฟ้องเมียนมา ชี้เป็นหมุดหมายสำคัญของกฎหมายระหว่างประเทศ แยกความรับผิดของรัฐออกจากความผิดอาญาของบุคคล พร้อมสะท้อนข้อจำกัดการบังคับตามคำพิพากษา และตั้งคำถามถึงกฎหมายไทยที่ยังไม่มีฐานความผิดฆ่าล้างเผ่าพันธุ์โดยเฉพาะ
21 พฤศจิกายน 2569 - นายวัส ติงสมิตร นักวิชาการอิสระ เผยแพร่บทความเรื่อง ‘เมื่อรัฐเป็นผู้ฆ่าล้างเผ่าพันธุ์: คำพิพากษาประวัติศาสตร์ศาลโลกคดีโรฮิงญา กับขีดจำกัดของอธิปไตยของรัฐ’ วิเคราะห์ประเด็นกฎหมายระหว่างประเทศจากคดีแกมเบียฟ้องเมียนมา (The Gambia v. Myanmar) ต่อศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ (ICJ) โดยระบุว่า คำพิพากษาเมื่อวันที่ 19 พฤศจิกายน 2569 ถือเป็นหมุดหมายสำคัญของประวัติศาสตร์กฎหมายระหว่างประเทศ
นายวัสระบุในบทความว่า ศาลมีมติ 9 ต่อ 6 วินิจฉัยว่ารัฐเมียนมากระทำการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ชาวโรฮิงญาในพื้นที่ตอนเหนือของรัฐยะไข่ ระหว่างปฏิบัติการทางทหารเมื่อปี 2560 อันเป็นการละเมิดอนุสัญญาว่าด้วยการป้องกันและลงโทษอาชญากรรมฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ ค.ศ. 1948
ทั้งนี้ นายวัสเห็นว่า ความสำคัญของคำพิพากษาไม่ได้อยู่เพียงการยืนยันความทุกข์ทรมานของชาวโรฮิงญา แต่ยังเป็นการวินิจฉัยความรับผิดของรัฐจากการกระทำฆ่าล้างเผ่าพันธุ์โดยตรง ต่างจากการพิจารณาเพียงว่ารัฐละเลยหน้าที่ป้องกันการกระทำดังกล่าว
บทความย้อนถึงจุดเริ่มต้นของคดีเมื่อวันที่ 11 พฤศจิกายน 2562 ซึ่งแกมเบียยื่นฟ้องเมียนมา แม้ไม่ได้เป็นประเทศที่ได้รับความเสียหายโดยตรง เนื่องจากอนุสัญญาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์กำหนดพันธกรณีร่วมกันของรัฐภาคีในการป้องกันและลงโทษอาชญากรรมดังกล่าว
นายวัสอธิบายว่า หลักการนี้เรียกว่า Obligations erga omnes partes หรือพันธกรณีที่รัฐภาคีมีร่วมกัน ทำให้รัฐภาคีสามารถเรียกร้องความรับผิดจากรัฐอื่นที่ถูกกล่าวหาว่าละเมิดอนุสัญญาได้ โดยไม่จำเป็นต้องเป็นผู้เสียหายโดยตรง
สำหรับประเด็นการพิสูจน์ความผิด นายวัสชี้ว่า การสังหารคนจำนวนมากไม่ได้หมายความว่าจะเป็นการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์โดยอัตโนมัติ เพราะต้องพิสูจน์เจตนาพิเศษที่จะทำลายกลุ่มชาติ กลุ่มชาติพันธุ์ กลุ่มเชื้อชาติ หรือกลุ่มศาสนา ทั้งหมดหรือบางส่วน ในฐานะที่เป็นกลุ่มดังกล่าว
บทความระบุว่า การพิจารณาคดีเมียนมาเกี่ยวข้องกับพยานหลักฐานทั้งรูปแบบการสังหาร ความรุนแรงทางเพศ การกระทำต่อเด็ก การโจมตีประชาชนที่หลบหนี และบริบทของปฏิบัติการทางทหาร โดยนายวัสย้ำว่า การอ้างความมั่นคงแห่งรัฐหรือการปราบปรามกลุ่มติดอาวุธ ไม่อาจทำให้การกระทำที่มีเจตนาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์กลายเป็นการกระทำที่ชอบด้วยกฎหมาย
นายวัสยังเปรียบเทียบกับคดีบอสเนียและเฮอร์เซโกวีนาฟ้องเซอร์เบีย ซึ่งศาลโลกมีคำพิพากษาเมื่อปี 2550 จากเหตุการณ์สังหารหมู่ที่สเรเบรนิตซา โดยครั้งนั้นศาลวินิจฉัยว่าเซอร์เบียละเมิดหน้าที่ในการป้องกันและลงโทษการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ แต่ไม่ได้วินิจฉัยว่าเซอร์เบียเป็นผู้กระทำการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์โดยตรง
อีกประเด็นที่นายวัสเน้นย้ำคือ ความแตกต่างระหว่างความรับผิดของรัฐกับความรับผิดทางอาญาของบุคคล เนื่องจาก ICJ เป็นศาลที่พิจารณาข้อพิพาทระหว่างรัฐ ไม่ใช่ศาลอาญาที่พิพากษาลงโทษบุคคล ดังนั้น แม้รัฐจะถูกวินิจฉัยว่าต้องรับผิด ก็ไม่ได้หมายความว่าผู้นำรัฐบาลหรือผู้บัญชาการทหารทุกคนมีความผิดอาญาโดยอัตโนมัติ
สำหรับมาตรการตามคำพิพากษาที่นายวัสกล่าวถึง ประกอบด้วยการยุติการละเมิด การจัดให้มีกฎหมายภายใน การสอบสวนและดำเนินคดีผู้เกี่ยวข้อง การป้องกันไม่ให้เกิดเหตุซ้ำ การฟื้นฟูสิทธิของชาวโรฮิงญา ตลอดจนการชดใช้ความเสียหาย โดยบทความระบุว่าศาลยังไม่ได้กำหนดจำนวนเงินชดเชยในคำพิพากษาครั้งนี้
อย่างไรก็ตาม นายวัสตั้งข้อสังเกตว่า แม้คำพิพากษาของ ICJ จะมีผลผูกพันคู่กรณีและเป็นที่สุด แต่ศาลไม่มีเจ้าหน้าที่บังคับคดีหรือกองกำลังที่จะเข้าไปดำเนินการกับรัฐที่ไม่ปฏิบัติตามคำพิพากษาโดยตรง หากรัฐไม่ปฏิบัติตาม อีกฝ่ายสามารถนำเรื่องเข้าสู่คณะมนตรีความมั่นคงแห่งสหประชาชาติได้ แต่ยังมีข้อจำกัดทางการเมืองระหว่างประเทศ
ในส่วนของประเทศไทย นายวัสระบุว่า ไทยยังไม่ได้เป็นภาคีอนุสัญญาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ ค.ศ. 1948 และประมวลกฎหมายอาญายังไม่มีฐานความผิดฆ่าล้างเผ่าพันธุ์เป็นการเฉพาะ แม้การกระทำบางลักษณะอาจเข้าข่ายความผิดฐานฆ่าผู้อื่น ทำร้ายร่างกาย หรือความผิดอื่นตามกฎหมายไทย แต่ยังไม่ครอบคลุมองค์ประกอบเรื่องเจตนาพิเศษที่จะทำลายกลุ่มบุคคลตามอนุสัญญา
ทั้งนี้ นายวัสย้ำว่า การไม่ได้เป็นภาคีอนุสัญญาไม่ได้หมายความว่ารัฐจะสามารถกระทำการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ได้ เพราะข้อห้ามดังกล่าวเป็นหลักกฎหมายจารีตประเพณีระหว่างประเทศและหลักกฎหมายบังคับเด็ดขาด
นายวัสสรุปบทเรียนสำคัญจากคดีนี้ว่า อธิปไตยของรัฐไม่ใช่เกราะคุ้มกันการละเมิดสิทธิมนุษยชน และการอ้างความมั่นคงแห่งรัฐไม่อาจทำให้การฆ่าล้างเผ่าพันธุ์กลายเป็นการกระทำที่ชอบด้วยกฎหมาย
‘รัฐมีอำนาจรักษาความมั่นคงและปราบปรามภัยคุกคาม แต่การใช้อำนาจนั้นต้องอยู่ภายใต้หลักนิติธรรมและพันธกรณีระหว่างประเทศ ไม่ว่าผู้ถูกกระทำจะเป็นคนเชื้อชาติใด นับถือศาสนาใด หรือมีสถานะเป็นพลเมืองของประเทศใด ศักดิ์ศรีและชีวิตของมนุษย์ย่อมไม่ใช่สิ่งที่รัฐจะพรากไปได้ตามอำเภอใจ’ นายวัสระบุ
พร้อมทิ้งท้ายว่า บทเรียนจากชาวโรฮิงญาไม่ได้เป็นเพียงเรื่องของเมียนมา แต่เป็นบทเรียนของรัฐทุกแห่ง รวมถึงประเทศไทย ว่ากฎหมายต้องมีพลังเพียงพอที่จะคุ้มครองมนุษย์ แม้ในวันที่ผู้มีอำนาจรัฐเป็นฝ่ายละเมิดเสียเอง.
ข่าวที่เกี่ยวข้อง
'อนุทิน' เผยไทยต้องรักษาสัมพันธ์เมียนมา ไม่ว่าศาลโลกตัดสินอย่างไร
นายกฯ เผยไทยยังต้องรักษาความสัมพันธ์กับเมียนมา แม้ถูกถามถึงคำพิพากษาศาลโลกคดีฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ชาวโรฮิงญา
'สีหศักดิ์' ชี้คดีโรฮิงญาเป็นเรื่องเมียนมากับศาลโลก ย้ำไทยช่วยเหลือมนุษยธรรม เรียกร้องยุติความรุนแรง
‘สีหศักดิ์‘ ชี้คดีฆ่าล้างเผ่าพันธุ์โรฮิงญา เป็นเรื่องเมียนมากับศาลโลก ย้ำ ไทยกลับไปมีปฏิสัมพันธ์ ไม่ขัดคำตัดสิน เหตุ เรียกร้องให้ยุติความรุนแรง - เปิดพื้นที่ช่วยเหลือด้านมนุษยธรรม เผย ช่วยเหลือโรฮิงญาปีละกว่า 1 ล้านดอลลาร์
'อังคณา' ยินดีศาลโลกชี้เมียนมาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์โรฮิงยา ถามไทยจะอุ้มอีกนานแค่ไหน
สว.อังคณา ยินดีคำพิพากษาประวัติศาสตร์ ศาลโลกชี้เมียนมากระทำการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ชาวโรฮิงยา ต้อ
เปิดตัวครั้งแรกนอกประเทศ! ทอ.เมียนมา ส่งเครื่องบินรบ Su-30 ร่วมงานครบ 90 ปี กองทัพอากาศไทย
ฮือฮา “ทอ.เมียนมา“ ยืนยัน ส่ง SU -30 ร่วมงานครบรอบ 90 ปี ทอ.ไทย ถือเป็นการโชว์ตัวครั้งแรกนอกประเทศ ด้านสหรัฐ ฯ ส่งเครื่องบินรบ สเตลท์ “F-22 “แรปเตอร์”จ่อบินโชว์ขีดความสามารถ ด้าน J-10 ของจีนไม่ได้เข้าร่วมปีนี้
เลขาฯสมช. รับงานหิน! แก้สารพิษในแม่น้ำ ต้องให้จีน-เมียนมา-รัฐฉาน ร่วมมือกัน
เลขาฯสมช. ยัน ระดับนโยบายพยายามเร่งแก้ปัญหาสารพิษแม่น้ำกก-สายอยู่ รับ คุยกับรัฐฉาน ไม่ง่าย ต้องมีมาตรการบางอย่าง ใช้องคาพยพที่ค่อนข้างใหญ่ บอก พร้อมตลอดเวลาถ้าจะให้เข้าไปเจรจา ชี้ แค่มาตรการบอยคอยซื้อแร่ยังไม่พอ

