อ่านบทความ 'ดร.เอนก' ตั้งคำถาม ผู้นำ หรือ แค่ผู้ครองอำนาจ?

6 มิถุนายน 2569 - ศ.ดร.เอนก เหล่าธรรมทัศน์ ภาคีราชบัณฑิต อดีตรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม เผยแพร่บทความเรื่อง ผู้นำ หรือ แค่ผู้ครองอำนาจ? ว่าด้วยธรรมชาติของคนที่ใช้เล่ห์เป็นเครื่องมือ มีเนื้อหาดังต่อไปนี้

เราอยู่ในโลกที่หลายคนตั้งคำถามว่า คุณธรรมยังจำเป็นต่อการเป็นผู้นำอยู่หรือเปล่า? ยิ่งเราเห็นคนจำนวนไม่น้อยที่ใช้สิ่งที่เราเรียกว่า "ชั้นเชิง" — ซึ่งที่จริงมันคือการหลอกล่อ การข่มขู่ และการฉ้อโกง — ไต่เต้าขึ้นไปสู่อำนาจได้อย่างรวดเร็ว เราก็ยิ่งสงสัย

คำถามคือ คนพวกนี้คือ "ผู้นำ" หรือเปล่า?

คำตอบของผมชัดมาก: เขาเป็นได้แค่ "ผู้ครองอำนาจ" แต่ไม่ใช่ "ผู้นำ" ผมขอใช้ภาษารัฐศาสตร์ตรงนี้เลยว่า อำนาจอันชอบธรรม กับ อำนาจ มันต่างกัน และความต่างนี้แหละคือหัวใจของเรื่องทั้งหมด

อำนาจ กับ อำนาจอันชอบธรรม เป็นคนละเรื่องกัน

หลายคนอาจเถียงว่า ก็ในเมื่อโลกมันเป็น การเมืองตามความเป็นจริง (Realpolitik) แบบนี้ ใครอยู่รอด ใครชนะ คนนั้นก็คือคนเก่ง จะมานั่งถือศีลอดอยากทำไม? ฟังดูเข้าท่า แต่จริง ๆ แล้วมันเป็นตรรกะที่อันตรายและอนาคตสั้นกว่าที่คิด

มาคิอาเวลลี (Machiavelli) บอกว่า บางครั้งเจ้าผู้ปกครองจำเป็นต้องเป็นสุนัขจิ้งจอก รู้จักหลอกล่อ และเป็นสิงโต รู้จักข่มขู่ เพื่อรักษารัฐเอาไว้ ฟังดูเหมือนเขาเข้าข้างการใช้เล่ห์เพทุบาย แต่อย่าลืมว่าเป้าหมายของมาคิอาเวลลีคือความอยู่รอดของ "รัฐ" ไม่ใช่การไต่เต้าส่วนตัวของคนโกงกิน

และถึงมาคิอาเวลลีเองก็ยังเน้นว่า อำนาจที่อยู่ได้นาน ต้องมีฐานมาจากความยินยอมและความเคารพ ไม่ใช่แค่ความกลัวอย่างเดียว

มักซ์ เวเบอร์ (Max Weber) ยิ่งชัดเข้าไปใหญ่ เขาพูดถึง "อำนาจอันชอบธรรม" ซึ่งมีที่มาอยู่ 3 แบบ: จารีต, บารมี และกฎหมาย-เหตุผล ถามหน่อยว่า เล่ห์เหลี่ยมข่มขู่ มันสร้างความชอบธรรมแบบไหนใน 3 แบบนี้? คำตอบคือ ไม่มีเลย มันสร้างได้แต่โครงสร้างอำนาจที่ตั้งอยู่บนความหวาดระแวงและผลประโยชน์เฉพาะหน้า ซึ่งเปราะบางมาก
พวกเขาไม่ได้สร้าง "คน" แต่สร้าง "ระบบอุปถัมภ์แห่งความกลัว"

นี่คือจุดที่ผมอยากให้เห็นชัด ๆ ภาวะผู้นำที่แท้จริงคือเรื่องของการ "สร้าง" — สร้างคน สร้างทีม สร้างสถาบัน

แต่คนที่ใช้เล่ห์หลอกล่อข่มขู่เป็นหลักในการทำงาน เขาไม่ได้สร้างคน เขา "ใช้" คน และ "ทำลาย" คนเก่งที่อาจเป็นภัยกับเขา

เปรียบง่าย ๆ เหมือนชาวสวนกับปลวก ผู้นำที่แท้จริงเป็นเหมือนชาวสวนที่พรวนดิน รดน้ำ รอให้ต้นไม้เติบโต แม้จะเหนื่อยและใช้เวลา แต่เมื่อต้นไม้โต เขาก็ได้ทั้งร่มเงาและผล แต่คนที่ใช้เล่ห์เป็นเครื่องมือนั้นไม่ใช่ชาวสวน เขาคือปลวกที่กัดกินเนื้อไม้จากข้างใน สร้างแต่โพรงว่างเปล่าที่ดูเหมือนยังสมบูรณ์จากภายนอก แต่พร้อมจะพังครืนลงมาเมื่อรับน้ำหนักแห่งความจริงไม่ไหว

ทีนี้ดูบรรยากาศในองค์กรหรือในบ้านเมืองที่คนแบบนี้บริหารสิครับ มันจะเต็มไปด้วยพวก "Yes-Man" หรือคนที่รู้จักแต่ประจบประแจง แล้วระบบแบบนี้มันจะพาประเทศหรือองค์กรไปรอดได้ยังไง? เพราะผู้นำจะไม่เคยได้ยิน "ความจริง" เลย เขาจะอยู่ใน Echo Chamber ของตัวเอง คิดว่าตัวเองเก่ง คิดว่าทุกคนรัก แต่ที่จริงไม่มีใครบอกความจริงให้ฟังเพราะกลัวตาย

อันโตนิโอ กรัมชี (Antonio Gramsci) พูดถึง อำนาจนำ คือการนำผู้ตามในทางความคิดและสติปัญญา นั่นคือธาตุแท้หรือของจริงของการเป็นผู้นำผู้ปกครอง

เกมระยะสั้น กับ เกมระยะยาว

คนโกง คนข่มขู่ เขามองแต่ผลประโยชน์ระยะสั้น เพราะธรรมชาติของเขาคือ "การดูดกลืน" ไม่ใช่ "การลงทุน"

ผมมักเปรียบเทียบเสมอว่า ผู้นำที่ดีต้องเป็น "ผู้ประกอบการทางสังคม" คือต้องรู้จักเปลี่ยนเกมที่มีคนแพ้คนชนะ คนได้คนเสีย ให้เป็นเกมที่ทุกคนชนะ

แต่สำหรับคนเจ้าชั้นเชิง? เกมของเขาคือ "ฉันได้ = เธอเสีย" เท่านั้น ในทางเศรษฐศาสตร์การเมืองเรียกว่า พฤติกรรมการแสวงหาค่าเช่าทางเศรษฐกิจ คือการหาประโยชน์โดยไม่ก่อให้เกิดผลิตภาพใหม่ สุดท้ายระบบก็จะพัง เพราะไม่มีใครอยากลงทุนความสามารถของตัวเองถ้ารู้ว่ายังไงก็ถูกโกงหรือถูกข่มขู่

เล่าจื๊อกับบทสรุปจากตะวันออก

เราอย่ามองแต่ตะวันตก ปรัชญาตะวันออกยิ่งชัด เล่าจื๊อ (Laozi) บอกว่า "ผู้นำที่ดีที่สุดคือผู้ที่ประชาชนแทบไม่รู้สึกว่ามีเขาอยู่… ส่วนผู้นำที่เลวร้ายคือผู้ที่ประชาชนเหยียดหยาม"

ถามว่า คนที่หลอกล่อ ข่มขู่ ฉ้อโกง เมื่อเขาหมดอำนาจ (หรือก่อนหมดอำนาจด้วยซ้ำ) ประชาชนรู้สึกอย่างไร? ไม่ใช่ความเคารพแน่นอน มันคือความเกลียดกลัวหรือดูแคลน เห็นไหมครับ ตามตำราเต๋าเลยว่ามันใช้ไม่ได้

ภาวะผู้นำคือเรื่องของความชอบธรรม

ในทางรัฐศาสตร์เราเรียนกันว่า อำนาจที่ปราศจากความชอบธรรมนั้นรักษาไว้ได้ด้วยต้นทุนที่สูงมหาศาล และไม่มีวันยั่งยืน

เพราะฉะนั้น คนที่ไต่เต้าด้วยบาปด้วยเล่ห์กลทั้งหลาย เขาอาจนั่งอยู่ในตำแหน่งสูง ๆ ได้ แต่เขาก็เป็นได้แค่ "สัญลักษณ์ของความเสื่อม" ไม่มีวันเป็น "ผู้นำ" ในความหมายที่แท้จริงของคำว่า ภาวะผู้นำ ได้เลย

นี่ไม่ใช่แค่สอนศีลธรรม แต่เป็น "สัจธรรมทางการเมือง" ที่ไม่ว่ายุคสมัยจะเปลี่ยนไปแค่ไหน มันก็เป็นเช่นนี้เอง

แล้วเราจะสร้างภูมิคุ้มกันอย่างไร? คำตอบไม่ใช่แค่การออกแบบกติกา แต่คือการที่สังคมต้องมี "รสนิยมทางอำนาจ" ที่ดีพอ

นั่นคือรสนิยมในการเลือก ยกย่อง และเดินตามแต่ผู้ที่ใช้อำนาจอย่างมีคุณธรรม ไม่ใช่ผู้ที่เก่งแต่การปรุงแต่งภาพลวงตาเพื่อผลประโยชน์ส่วนตน

ต้องเลิกเทิดทูน "คนเก่ง" ที่ไร้คุณธรรม ต้องเลิกหลงทางกับผลลัพธ์ระยะสั้น และต้องกล้าหาญพอที่จะตั้งคำถามว่า คนที่เรากำลังเดินตามอยู่นั้น เขากำลัง "สร้าง" หรือกำลัง "กัดกิน" และบั่นทอนเรากันแน่