วัดจักรวรรดิฯ แหล่งคัมภีร์ใบลานหายากกลางกรุง

วัดจักรวรรดิราชาวาส เป็นแหล่งคัมภีร์ใบลานแห่งล่าสุด กรมศิลปากร โดยสำนักหอสมุดแห่งชาติ ดำเนินโครงการความร่วมมือระหว่างวัดจักรวรรดิราชาวาส เพื่อเผยแพร่ผลงานการอนุรักษ์จัดเก็บเอกสารโบราณให้ทันต่อการเสื่อมสลายของเอกสารเก่าแก่ ถือเป็นภารกิจเชิงรุกในการอนุรักษ์สืบสานมรดกภูมิปัญญา ก่อนหน้านี้ ออกไปอนุรักษ์จัดเก็บเอกสารโบราณตามวัดสำคัญๆ ทั้งวัดเบญจมบพิตรดุสิตวนาราม วัดราชประดิษฐสถิตมหาสีมาราม และวัดไก่เตี้ย

หลังภารกิจที่วัดจักรวรรดิฯ สำเร็จ กรมศิลปากรจัดพิธีส่งมอบผลงานการอนุรักษ์จัดเก็บเอกสารโบราณวัดจักรวรรดิราชาวาสวรมหาวิหาร ขึ้น ณ ศาลาเฉลิมพระเกียรติ 72 พรรษา วัดจักรวรรดิฯ เขตสัมพันธวงศ์ กรุงเทพฯ โดยมีพระสงฆ์ จิตอาสา ประชาชนเข้าร่วม โอกาสนี้ นางสาวขนิษฐา โชติกวณิชย์ รองอธิบดีกรมศิลปากร ถวายเอกสารโบราณที่ได้รับการอนุรักษ์แล้ว หนังสือบัญชีทะเบียนเอกสาร และหนังสือที่ระลึกแด่พระธรรมวัชรวิสุทธิ์ เจ้าอาวาสวัดจักรวรรดิราชาวาส ในจำนวนนี้ มีคัมภีร์ใบลานเก่าแก่ที่่สุดสมัยอยุธยาตอนปลายอายุ 307 ปี และคัมภีร์ใบลานสมัยรัตนโกสินทร์มากกว่า 70 ชื่อเรื่อง

นางสาวขนิษฐา โชติกวณิชย์ กล่าวว่า โครงการอนุรักษ์เอกสารโบราณวัดจักรวรรดิฯ ประชา รัชดาภิเษก ดำเนินการตั้งแต่วันที่ 24 เมษายน 2568 ถึงวันที่ 6 กรกฎาคม 2569 ระยะเวลาประมาณ 1 ปี 3 เดือน ได้บูรณาการประสานความร่วมมือระหว่างกรมศิลปากร คณะสงฆ์ และประชาชน สร้างการรับรู้อย่างเป็นรูปธรรม เกิดภาคีเครือข่ายอาสาสมัครท้องถิ่นในการดูแลรักษามรดกทางศิลปวัฒนธรรม (อส.มศ.) ทั้งภิกษุและฆราวาสเพิ่มขึ้น สอดรับพันธกิจกรมศิลปากร ที่ต้องธำรงรักษา อนุรักษ์ สืบสาน มรดกทางศิลปวัฒนธรรมซึ่งเป็นภูมิปัญญาของบรรพชนจากรุ่นสู่รุ่นให้คงอยู่สืบไป ถือเป็นก้าวสำคัญในการอนุรักษ์สืบสานมรดกภูมิปัญญาให้เป็นที่ประจักษ์ และสร้างการรับรู้แบบตรงไปตรงมาแก่ชุมชนท้องถิ่นที่อยู่ใกล้ชิดเอกสารโบราณ โดยมีวัดเป็นแหล่งเอกสารโบราณและคณะสงฆ์เป็นผู้เก็บรักษาสมบัติล้ำค่าเหล่านี้

ส่วนความสำเร็จของการดำเนินงาน นางสาวขนิษฐา กล่าวว่า มีการอนุรักษ์ จัดเก็บ และจัดทำทะเบียนเอกสารโบราณประเภทคัมภีร์ใบลานและหนังสือสมุดไทย ซึ่งเป็นการจัดระบบเพื่อให้บริการตามหลักวิชาการ ออกเลขทะเบียนรายชื่อ คัมภีร์ใบลานจำนวน 2,374 เลขที่ รวมทั้งสิ้น 15,137 ผูก และหนังสือสมุดไทย จำนวน 75 เล่ม ถือว่าเป็นแหล่งศึกษาเรียนรู้กลางกรุงที่สำคัญและมีปริมาณมากที่สุด
นอกจากนี้ สำรวจพบคัมภีร์ใบลานมีอายุเก่าที่สุดในแหล่งเอกสารโบราณวัดจักรวรรดิฯ อยู่ในสมัยอยุธยาตอนปลาย ตรงกับสมัยสมเด็จพระเจ้าท้ายสระ จารศักราชที่สร้างคัมภีร์ไว้ พ.ศ.2262 ปัจจุบันคัมภีร์นี้มีอายุ 307 ปี ชื่อ สิกขาบทวินิจฉัย ซึ่งเป็นคัมภีร์อธิบายพระไตรปิฏกส่วนพระวินัย และพบคัมภีร์ใบลานสมัยธนบุรี จารศักราชที่สร้างคัมภีร์ไว้ พ.ศ.2320 และ 2322 ปัจจุบันคัมภีร์สองเรื่องนี้มีอายุ 249 ปี และ 247 ปี ได้แก่เรื่อง สารสังคหะ อธิบายถึงพระพุทธคุณ และเรื่อง จริยาปิฎก กล่าวถึงการบำเพ็ญบารมีในอดีตชาติของพระโพธิสัตว์ แสดงให้เห็นถึงความเพียรพยายาม ถือเป็นคัมภีร์ใบลานหายาก เพราะสมัยกรุงธนบุรีเป็นราชธานีนั้นอยู่ในช่วงสั้น ๆ เพียง 15 ปี
“ จากการสำรวจพบคัมภีร์ใบลานสมัยรัตนโกสินทร์มากที่สุดตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 1 ถึงรัชกาลที่ 7 ประมาณ 70 ชื่อเรื่อง นับเป็นแหล่งเอกสารโบราณที่มีคัมภีร์ใบลานสมัยรัตนโกสินทร์มากที่สุดซึ่งเคยสำรวจอนุรักษ์จัดทำทะเบียนมา สอดรับกับความเจริญรุ่งเรืองของวัดจักรวรรดิฯ ตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 3 เป็นต้นมา ” นางสาวขนิษฐา ย้ำ

รองอธิบดี ศก. กล่าวต่อว่า พบหนังสือสมุดไทยพระมาลัยมีภาพเขียนสีประกอบเนื้อหาสวยงามด้านซ้ายและขวาของสมุดไทย สมัยรัตนโกสินทร์ และหนังสือสมุดไทยขาวระบุปี 2421 นายจ่งสร้างไว้ในพระพุทธศาสนา ขอให้ได้แก่พระนิพพาน หมวดธรรมคดี หมู่สวดมนต์ ซึ่งอยู่ในสมัยรัชกาลที่ 5 อีกด้วย

นายวัฒนา พึ่งชื่น ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะด้านภาษาโบราณ กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ กล่าวว่า โครงการความร่วมมือระหว่างวัดจักรวรรดิราชาวาสกับกรมศิลปากร เพื่อเผยแพร่ผลงานการอนุรักษ์จัดเก็บเอกสารโบราณ มุ่งอนุรักษ์จัดเก็บเอกสารโบราณเชิงรุกโดยฝึกคนนอกระบบราชการให้รู้จักวิธีเช็ดทำความสะอาด ห่อ มัด จัดเก็บ และการเปลี่ยนสายสนอง ซึ่งการอนุรักษ์เอกสารโบราณมีงานลักษณะนี้ถึง 75% ที่เหลืออีก 25% เป็นงานของนักภาษาโบราณในการวิเคราะห์หมวดหมู่ ชื่อเรื่องออกเลขทะเบียน เพราะหน้าที่ในการอนุรักษ์มรดกภูมิปัญญาไม่ใช่ของหน่วยงานใดหน่วยหนึ่ง
“ บรรพบุรุษเลือกบันทึกคัมภีร์ใบลาน วัสดุใบไม้ชนิดนี้ มีความทนทาน หากจัดเก็บในสถานที่ที่เหมาะสมอยู่ได้ถึง 400 ปี นำมาบันทึกสรรพวิทยาการต่างๆ พบคัมภีร์ใบลานพระไตรปิฎกตกค้างอยู่ตามวัดมากมาย ซึ่งวัดจักรวรรดิฯ เป็นประจักษ์หลักฐาน สำรวจพบคัมภีร์ใบลานปริมาณมาก น่าค้นหา เนื้อหาน่าสนใจ ไม่เฉพาะพระไตรปิฎก แต่รวมถึงวรรณกรรมพื้นบ้าน พื้นถิ่นตำรายา ดาราศาสตร์ และคาถาอาคม เอกสารโบราณต้นฉบับ รวมถึงผ้าห่อคัมภีร์ศิลปะชั้นสูง เป็นโบราณวัตถุและศิลปวัตถุ เกิดประโยชน์ต่อการศึกษาเรียนรู้ทั้งนักวิชาการและประชาชนผู้สนใจ “นายวัฒนา กล่าว