ชมสำรับ'กับข้าวเจ้านาย'ในสยาม

พูดถึงตำรับอาหารชาววัง บางคนนึกถึงเมนูอาหารสุดพิถีพิถันและประณีตบรรจงในทุกขั้นตอน  บางคนนึกถึงการประดิษฐ์ประดอยอาหารคาวหวานให้มีความสวยงามน่ากิน รสอาหารกลมกล่อม ตำรับอาหารชาววังนั้นครองใจทั้งชาวไทยและชาวต่างประเทศ  ถือเป็น Soft Power ที่ถูกหยิบยกขึ้นมา กระตุ้นเศรษฐกิจ  เหตุนี้ สำนักหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร จัดนิทรรศการเรื่อง “เมนูสำรับกับข้าวเจ้านายในราชสำนักสยาม”   เจาะลึกเมนูสำรับเจ้านายในวังผ่านการจัดแสดงหนังสือ ตำรา เอกสารโบราณ ภาพประกอบ และสื่อมัลติมีเดียที่เกี่ยวกับอาหารชาววัง หรือที่เรียกว่า ‘กับข้าวเจ้านาย’  เป็นสัญลักษณ์ทางวัฒนธรรมแสดงถึงความประณีตและวิจิตรบรรจงแบบไทยผ่านอาหาร

นิทรรศการนี้จัดแสดงเรื่องราวขนบธรรมเนียมการกินของเจ้านายในสมัยรัตนโกสินทร์ รวบรวมตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 2 ไล่เรียงไปจนถึงพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 10 ตลอดจนพระบรมวงศานุวงศ์ เช่น แกงมัสมั่นเนื้อ  ยำใหญ่  หรุ่ม ล่าเตียง ลุดตี่  เกสรลำเจียก เรไร จ่ามงกุฎ เครื่องคาวหวานที่ปรากฎในวรรณคดี กาพย์เห่ชมเครื่องคาวหวาน พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย, แกงหัวปลากับใบมะขาม ลูกชุบเมล็ดแตงโม ข้าวแช่ชาววัง กับข้าวในสมัยรัชกาลที่ 4

เมนูข้าวบุหรี่ของเสวยทรงโปรดในสมัยรัชกาลที่ 5 และยังเป็นอาหารยอดนิยมในหมู่เจ้านาย  รวมถึงสำรับที่ปรากฎบนพระราชหัตถเลขาในรัชกาลที่ 5 เมื่อเสด็จประพาสยุโรปครั้งที่ 2 ที่ทรงพรรณนาถึงพระกระยาหารไทยที่ทรงประกอบพระกระยาหารไทยด้วยพระองค์เองหลายครั้ง ซึ่งปรากฎในพระราชนิพนธ์เรื่อง ไกลบ้าน ทรงเสวยอะไรเมื่อไกลบ้าน หาคำตอบได้จากนิทรรศการนี้

ส่วนชุดพระกระยาหารในรัชกาลที่ 6  ทั้งสวยงามและเรียบง่าย แกงเผ็ดเนื้อ ปลาเค็มชุบไข่ทอด  แกงจืดเกาเหลา น้ำพริกผักต้มกะทิ ผักสดต่างๆ ขาดไม่ได้ยำไข่ปลาดุก   เมนูเครื่องเคียงทรงโปรด กะเพาะปลาทอดกรอบจิ้มน้ำพริกเผา เครื่องหวานที่จัดถวายอย่างฝอยทอง กระท้อนลอยแก้ว ลิ้นจี่สดกับเยลลี่ รัชกาลที่ 6  ทรงพระราชนิพนธ์เห่ชมเครื่องว่าง อาหารไทยที่นิยมกินกันในหมู่สังคมชนชั้นสูงหลังมื้อกลางวัน  เห่ชมเครื่องว่าง เช่น ข้าวต้มเนื้อนก ไม่เป็นรู้จักแพร่หลายนัก  ถือเป็นอาหารรสชาติดีใครได้ทานไม่ลืมจานนี้แน่นอน สำรับทรงโปรดรัชกาลที่ 7  ข้าวแช่ ขนมจีนน้ำพริก  ยำเกสรชมพู่  และโปรดทำน้ำพริกกะปิด้วยพระองค์เอง ,บุยยาแบส เมนูทรงโปรด เป็นอาหารฝรั่งเศส นำอาหารทะเลมาปรุงรวมกัน

นิทรรศการยังจัดแสดงสูตรอาหารพระราชทานจากรัชกาลที่ 9 สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง  และพระบรมวงศานุวงศ์ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ    พระบรมราชชนนีพันปี มีพระราชจริยวัตรงดงาม  ทรงห่วงใยพสกนิกรเหมือนแม่ห่วงใยลูก ทรงดูแลอภิบาลพระเจ้าลูกเธอใกล้ชิด โปรดให้เสวยอาหารตามหลักโภชนาการอย่างเหมาะสม บางครั้งพระองค์ทรงคิดเมนูขึ้นเอง เช่น ผัดเล่าปี่ อุดมด้วยธาตุอาหารบำรุงสุขภาพ หรือเมนูไข่พระจันทร์   การทอดไข่ดาวแล้วนำข้าวสวยวางทับบนไข่ดาวแล้วพลิกกลับมาคล้ายมีพระจันทร์อยู่กลางข้าว เรื่องราวสำรับร้อยเรียงถึงสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนี การทำเครื่องเสวยถวายในหลวง ร.9 ขณะประทับต่างแดน

นอกจากเมนูสำรับในราชสำนักแล้ว ภายในนิทรรศการนี้ยังโชว์เรื่องราวตำรับอาหารของเจ้านายและบุคคลที่เคยรับใช้ใกล้ชิดหรือมีสายสัมพันธ์กับราชสำนัก ที่มีความโดดเด่นเป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัว  ซึ่งได้รับการถ่ายทอดวิชาการปรุงอาหารและนำมารวบรวมเป็นตำราอาหารเผยแพร่ในเวลาต่อมา เช่น ตำรับสายเยาวภา ของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเยาวภาพงศ์สนิท พระราชธิดาในรัชกาลที่ 5

ตำราแม่ครัวหัวป่าก์ของท่านผู้หญิงเปลี่ยน ภาสกรวงศ์ ที่คนไทยน่าจะคุ้นหู แต่ไม่เคยเห็นของจริงมาก่อน แวะมาชมได้ที่นี่ อีกทั้งตำรับของหม่อมหลวงเนื่อง นิลรัตน์ ผู้ซึ่งได้รับวิชาการปรุงอาหารจากพระวิมาดาเธอ พระองค์สายสวลีภิรมย์ กรมพระสุทธาสินีนาฏ ปิยมหาราชปดิวรัดา  ตำรับของหม่อมเจ้าหญิงจงจิตรถนอม ดิศกุล เป็นต้น

ภายในนิทรรศการยังจัดแสดงหนังสือเกี่ยวกับตำราอาหารชาววัง และตำราอาหารพระราชทานเช่น ตำรากับข้าวฝรั่ง พระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ 5 ตำรากับข้าววังบางขุนพรหม ครัวสระปทุม พระราชนิพนธ์ในสมเด็จพระกนิษฐาธิราช กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี

สนใจชมสำรับกับข้าวเจ้านายนิทรรศการจัดแสดงตั้งแต่บัดนี้ถึงวันที่ 31 ก.ค. 2567 ในวันจันทร์ – วันศุกร์ เวลา 09.00 – 16.30 น. วันเสาร์ – วันอาทิตย์ เวลา 09.00 – 17.00 น. หยุดวันนักขัตฤกษ์ ณ ห้องวชิรญาณ 2 – 3 อาคาร 2 ชั้น 1 สำนักหอสมุดแห่งชาติ กรุงเทพฯ