สถาบันกษัตริย์จากมุมมองล่างขึ้นบน : เมื่อชุมชน สังคม และประชาชนเป็นผู้สร้าง

12 มิถุนายน 2569 - ดร.เอนก เหล่าธรรมทัศน์ ภาคีราชบัณฑิต เผยแพร่บทความเรื่อง “สถาบันกษัตริย์จากมุมมองล่างขึ้นบน: เมื่อชุมชน สังคม และประชาชนเป็นผู้สร้าง” มีเนื้อหาดังนี้

สถาบันกษัตริย์มักถูกอธิบายในมุมบนลงล่างว่าเป็น "สมมติเทพ" "เทวราชา" หรือ "พระโพธิสัตว์" ตามคติพราหมณ์-พุทธ หรือเป็น "พ่อปกครองลูก" ตามแนวคิดพ่อขุนของไทย

แต่เมื่อพลิกมุมมองมาที่ชุมชน สังคม และประชาชน การจงรักภักดีมิใช่สิ่งที่ถูกยัดเยียดจากเบื้องบน หากคือ "ราชประชาพันธสัญญา" ที่ถูกถักทอขึ้นจากความต้องการพื้นฐานของผู้คน ภายใต้เงื่อนไขทางประวัติศาสตร์อันซับซ้อน

ที่สำคัญ ไม่มีใครหรือองค์กรใดออกแบบสถาบันนี้จากบนลงล่างหรือล่างขึ้นบน หากแต่เป็นวิวัฒนาการที่ค่อยๆ ถูกลองทำ ลองปรับ ลองเปลี่ยน และดัดแปลงตามบริบท โดยที่ทั้งกษัตริย์และประชาชนต่างปรับตัวเข้าหากันผ่านกระบวนการลองผิดลองถูกมาโดยตลอดนับร้อยปี

ตลอดหลายร้อยปี พระมหากษัตริย์ไทยทรงนำพาชาติบ้านเมืองฝ่าฟันวิกฤตการณ์ครั้งแล้วครั้งเล่า

ตั้งแต่การทำสงครามกับพม่าและเวียดนามจนสามารถรักษาเอกราชไว้ได้ ในยุคล่าอาณานิคม สยามเป็นประเทศเดียวในภูมิภาคที่รอดพ้นจากการตกเป็นเมืองขึ้นของอังกฤษและฝรั่งเศสอย่างปาฏิหาริย์

ผ่านพ้นสงครามโลกทั้งสองครั้งโดยแทบไม่เสียหาย ต่อเนื่องถึงยุคสงครามเย็นที่ราชบัลลังก์กลายเป็นศูนย์รวมจิตใจ

นี่คือที่มาของความเชื่อมั่นว่าพระมหากษัตริย์คือ "ที่พึ่ง" ในยามคับขันของราษฎรอย่างแท้จริง และเป็นบริบทที่ทำให้ "การสร้าง" สถาบันจากล่างขึ้นบนมีความหมาย

ภาคอดีต: รากฐานความจงรักภักดีที่ชุมชนเป็นผู้สร้าง

1. ชุมชนชาวนา: สร้าง "ผู้ประสานสวรรค์"

ในสังคมเกษตรกรรม น้ำคือชีวิต ความแห้งแล้งคือความตาย พืชผลล้มเหลวหมายถึงความอดอยากที่กระจายไปทั่วทั้งชุมชน

เมื่อชุมชนขยายตัวจากระดับหมู่บ้านสู่อาณาจักร การเซ่นสรวงผีฟ้าฝนแบบดั้งเดิมย่อมไม่เพียงพอ ชุมชนจึงต้องการใครสักคนที่มีอำนาจและศักดิ์สิทธิ์พอที่จะสื่อสารกับเบื้องบนได้ในนามของคนทั้งแผ่นดิน

กษัตริย์ในคติฮินดู-พุทธจึงถูก "สถาปนา" ในฐานะ "สมมติเทพ" ผู้ทรงบุญญาธิการ พระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญมิใช่เพียงพิธีการ หากคือ "เทคโนโลยีทางจิตวิญญาณ" ที่ชุมชนทั้งราชอาณาจักรร่วมกันสร้างและมอบหมายให้กษัตริย์ทรงเป็นผู้รับประกันว่าฝนจะตกต้องตามฤดูกาล น้ำจะท่า ข้าวกล้าจะอุดมสมบูรณ์

การเทิดทูนกษัตริย์ของชาวนาจึงมิใช่เรื่องงมงาย หากเป็นการลงทุนครั้งสำคัญเพื่อความมั่นคงทางอาหารของทั้งครัวเรือนและทั้งชาติ

ในทางกลับกัน หากเกิดทุพภิกขภัยใหญ่หลวง ฝนแล้งติดต่อกันหลายปี ชุมชนจะเริ่มตั้งคำถามต่อบุญบารมีและพร้อมที่จะสร้างผู้มีบุญมากกว่า—ผู้ที่สามารถแก้วิกฤตินี้ได้—ขึ้นมาเป็นกษัตริย์องค์ใหม่แทนที่

2. ชุมชนคนชายขอบ: สร้าง "ผู้พิทักษ์"

สำหรับชุมชนที่อาศัยตามแนวชายแดนและพื้นที่กันดารซึ่งห่างไกลจากศูนย์อำนาจ สงครามและการรุกรานคือภัยคุกคามที่เกิดขึ้นได้ทุกวัน

การถูกกองทัพต่างชาติเผาหมู่บ้าน จับคนเป็นเชลย หรือกวาดต้อนทรัพย์สิน คือความกลัวที่จับต้องได้ โดยลำพังชุมชนท้องถิ่นซึ่งมีกำลังจำกัดย่อมไม่อาจต่อสู้กับกองทัพใหญ่ได้

คนชายขอบเหล่านี้จึงต้องการ "จอมทัพ" ผู้ทรงพลังพอที่จะรวบรวมไพร่พลไปป้องกันชายแดนหรือยกทัพไปตีข้าศึกเสียก่อน กษัตริย์จึงถูกสร้างให้เป็น "ร่มโพธิ์ร่มไทร" ผู้ให้ความปลอดภัยทางกายภาพ

การจงรักภักดีของพวกเขาเปรียบเสมือนการซื้อประกันภัยที่จ่ายค่าเบี้ยด้วยส่วย แรงงานเกณฑ์ในการก่อสร้างป้อมปราการ และการส่งลูกชายเข้ารับราชการทหาร

ชุมชนที่อยู่ใต้พระบารมีของกษัตริย์ผู้ทรงเข้มแข็งเช่นสมเด็จพระนเรศวรมหาราชย่อมรู้สึกปลอดภัย การเทิดทูนวีรกรรมของกษัตริย์นักรบจึงเป็นการตอกย้ำว่า "ประกันภัยที่เราซื้อไว้นั้นคุ้มค่า"

และเมื่อใดที่กษัตริย์ไม่สามารถปกป้องชายแดนได้ พ่ายแพ้สงครามหรือเสียดินแดน ชายขอบจะเป็นกลุ่มแรกที่หันหลังให้และแสวงหาผู้นำใหม่ที่แข็งแกร่งกว่า

3. ชุมชนช่างฝีมือ: สร้าง "ผู้อุปถัมภ์สูงสุด"

การสร้างวัดวาอารามที่สวยงามตระการตา พระพุทธรูปที่ใหญ่โตและงดงามที่สุด เครื่องราชูปโภคที่ประณีตบรรจง ล้วนต้องใช้ทรัพยากรทั้งเงินทอง วัตถุดิบหายาก และแรงงานฝีมือชั้นสูงอย่างมหาศาล ซึ่งเกินกว่าที่ชาวนาธรรมดาหรือพ่อค้าเศรษฐีรายบุคคลจะสามารถสนับสนุนได้

ชุมชนช่างฝีมือไม่ว่าจะเป็นช่างทอง ช่างปั้น ช่างไม้ ช่างแกะสลัก หรือช่างเขียนภาพ จึงมีความต้องการ "ผู้อุปถัมภ์ศิลปะ" ผู้ทรงอำนาจและทรัพย์สินมหาศาล ที่สามารถมอบ "โจทย์" อันท้าทายความสามารถ และให้ "รางวัล" ตอบแทนที่เป็นทั้งเงินทอง ชื่อเสียง และเกียรติยศสูงสุด

กษัตริย์จึงถูกยกย่องให้ดำรงตำแหน่งผู้อุปถัมภ์สูงสุดแต่เพียงผู้เดียว

การได้รับใช้กษัตริย์ในฐานะ "ช่างหลวง" แม้ส่วนใหญ่จะไม่ได้รับการบันทึกชื่อไว้ในประวัติศาสตร์โดยตรง แต่คือ "จุดสูงสุดของอาชีพ" ที่ช่างฝีมือทุกคนใฝ่ฝัน เพราะเป็นโอกาสเดียวที่จะได้สร้างสรรค์ผลงานระดับชาติที่จารึกไว้ในแผ่นดินและเป็นที่จดจำไปอีกหลายชั่วอายุคน

ศิลปกรรมและสถาปัตยกรรมไทยจำนวนมากที่เราภาคภูมิใจในปัจจุบัน จึงมิได้เกิดขึ้นจากพระราชประสงค์เพียงด้านเดียว หากแต่เป็น "ผลผลิต" ร่วมกันของความสัมพันธ์แบบพึ่งพาระหว่างช่างฝีมือกับกษัตริย์ ที่ต่างฝ่ายต่างสร้างโจทย์และรางวัลให้แก่กันอย่างต่อเนื่องยาวนาน

4. ชุมชนพ่อค้า: สร้าง "ผู้ค้ำประกันการค้า"

พ่อค้าทั้งชาวไทยและชาวต่างชาติที่เดินทางเข้ามาค้าขายในสยาม ไม่ว่าจะเป็นจีน อาหรับ อินเดีย เปอร์เซีย หรือชาวยุโรป ต่างล้วนเผชิญความเสี่ยงมากมาย ทั้งการถูกโกงทางการค้า การถูกโจรสลัดปล้นเรือ การถูกกีดกันจากท้องถิ่นต่างๆ หรือการถูกฉวยโอกาสจากผู้มีอำนาจในแต่ละหัวเมือง

พวกเขาจึงมีความต้องการอย่างยิ่งยวดที่จะมี "กติกา" หรือกฎเกณฑ์ที่แน่นอนเป็นมาตรฐานเดียวกันทั่วราชอาณาจักร รวมถึงความคุ้มครองจากอำนาจส่วนกลางที่เหนือกว่าผู้มีอิทธิพลในท้องถิ่น

กษัตริย์ในสายตาชุมชนพ่อค้าจึงถูกมองในฐานะ "พ่อค้าสูงสุด" หรือผู้ที่ชุมชนพ่อค้าร่วมกัน "ยอมรับ" ให้มีอำนาจในการออกกฎหมาย กำหนดมาตรฐานชั่งตวงวัด อนุมัติสัมปทาน และให้ "พระบรมราชานุญาต" แก่การค้าบางประเภท

การได้รับสถานะเป็น "พ่อค้าในพระบรมราชูปถัมภ์" หรือการค้าขายภายใต้ "ธงชาติไทย" จึงเป็นเหมือนใบเบิกทางที่นำไปสู่ความมั่งคั่งและความปลอดภัย

การแสดงความกตัญญูและความจงรักภักดีต่อกษัตริย์ผ่านการถวายของกำนัลราคาแพง การเข้าร่วมในขบวนแห่พระราชพิธี หรือการบริจาคทรัพย์สร้างวัดถวายเป็นพระราชกุศล จึงมิใช่เพียงพิธีกรรมทางสังคม แต่เป็นการ "รักษาใบอนุญาตประกอบการ" ให้คงอยู่ต่อไป

ด้วยเหตุนี้ ความมั่นคงของราชบัลลังก์และความต่อเนื่องของราชวงศ์จึงหมายถึงความมั่นคงของธุรกิจและการค้าของพวกเขาโดยตรง

5. ชุมชนชาวพุทธ: สร้าง "ธรรมราชา"

สำหรับพุทธศาสนิกชนแล้ว การได้เกิดมาในแผ่นดินที่พระพุทธศาสนารุ่งเรือง มีพระสงฆ์ทรงวินัย มีธรรมะแพร่หลาย และมีการทำนุบำรุงวัดวาอารามอย่างดีงาม นับเป็นวาสนาอย่างยิ่ง เป็นเหตุให้เกิดบุญกุศลแก่ตนและครอบครัว

ชุมชนชาวพุทธจึงมีความต้องการอย่างแรงกล้าที่จะมีผู้ทำหน้าที่ "เอกอัครพุทธศาสนูปถัมภก" คือผู้ที่จะคอยอุปถัมภ์บำรุงพระพุทธศาสนาให้คงอยู่สืบไป ทั้งในการสร้างและบูรณปฏิสังขรณ์วัด การบำรุงรักษาพระไตรปิฎก การอุปถัมภ์พระสงฆ์ผู้ปฏิบัติดี และการเป็นแบบอย่างในการปฏิบัติธรรม

กษัตริย์ผู้ทรงไว้ซึ่ง "บุญญาธิการ" ที่สั่งสมมาข้ามภพข้ามชาติ จึงถูกชุมชนชาวพุทธทั้งประเทศ "เลือก" ให้ดำรงตำแหน่งอันทรงเกียรตินี้

การสนับสนุนกษัตริย์ด้วยการบริจาคปัจจัยในการสร้างวัด การเข้าร่วมในพระราชพิธีทางศาสนา และการถวายความจงรักภักดีโดยปริยาย จึงเปรียบเสมือนการ "ร่วมทำบุญ" กับพระองค์

ชาวนาที่บริจาคเงินหรือแรงงานในการสร้างวัดวาอาราม แม้จะให้เพียงเล็กน้อยเมื่อเทียบกับพระราชทรัพย์ที่กษัตริย์ทรงบริจาค แต่พวกเขาก็รู้สึกได้ว่าตนมีส่วนร่วมใน "โครงการบุญ" เดียวกับกษัตริย์ แม้จะต่างชั้นต่างวรรณะก็ตาม

ความสัมพันธ์ระหว่างกษัตริย์กับชุมชนชาวพุทธจึงเป็น "เครือข่ายบุญ" ที่ทุกชนชั้นร่วมกันถักทอ สร้าง และสืบต่อมาเป็นเวลาหลายร้อยปี

การหลอมรวมในอดีต: ชุมชนเป็นผู้สร้าง สถาบันกษัตริย์คือผลผลิตแห่งวิวัฒนาการ

สถาบันกษัตริย์ยืนยงมาหลายศตวรรษมิใช่เพราะมีอำนาจบังคับให้รัก หากเป็นเพราะกษัตริย์สามารถตอบสนองความต้องการที่หลากหลายของทุกชุมชนได้พร้อมกัน ผ่านกระบวนการลองทำ ลองปรับ ลองเปลี่ยนมาอย่างต่อเนื่อง

ไม่มีสูตรสำเร็จตายตัว แต่เป็นการดัดแปลงไปตามสถานการณ์

ชาวนาสร้างให้กษัตริย์เป็นผู้ประกอบพิธีกรรมศักดิ์สิทธิ์ คนชายขอบสร้างให้เป็นจอมทัพ ช่างฝีมือสร้างให้เป็นองค์อุปถัมภก พ่อค้าสร้างให้เป็นผู้ค้ำประกันกฎเกณฑ์ ชาวพุทธสร้างให้เป็นธรรมราชา

"การเทิดทูน" จึงเป็นการลงทุนร่วมกันของทุกชุมชน

เมื่อใดที่กษัตริย์ไม่สามารถตอบสนองความต้องการของชุมชนได้—แพ้สงคราม เกิดทุพภิกขภัย—ชุมชนก็จะ "รื้อสร้าง" ความจงรักภักดีเสียใหม่ และเริ่มมองหา "ศูนย์กลางอำนาจ" แห่งใหม่

นี่คือพลวัตที่อธิบายทั้งการสถาปนาและการล่มสลายของราชวงศ์

ภาคปัจจุบัน: ประชาชนเป็นผู้ดัดแปลงสถาบันกษัตริย์ในยุคใหม่

หลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 ระบอบใหม่ยังไม่มั่นคง สังคมและประชาชนจึง "ดัดแปลง" บทบาทของพระมหากษัตริย์เสียใหม่ ให้กลับมาเป็น "ทางเลือกทางรอด" อีกครั้ง ไม่ใช่ในฐานะผู้มีอำนาจเด็ดขาด แต่เป็น "จุดศูนย์กลางทางศีลธรรม" และ "สัญลักษณ์แห่งความมั่นคง"

และในยุคสมัยแห่งการเปลี่ยนผ่านนี้เอง ประชาชนได้ร่วมกัน "สร้าง" และ "ดัดแปลง" บทบาทของในหลวง ร.9 ให้กลายเป็น "พระมหากษัตริย์นักพัฒนา" ผ่านกระบวนการวิวัฒนาการร่วมที่ทั้งสองฝ่ายต่างลองปรับลองเปลี่ยนเข้าหากัน

ตลอดเจ็ดทศวรรษ ประชาชนได้เห็นพระองค์เสด็จไปทั่วทุกถิ่นทุรกันดาร ทรงริเริ่มโครงการนับพันโครงการ—ฝนหลวง แก้มลิง แกล้งดิน หญ้าแฝก โครงการชั่งหัวมัน—ล้วนเป็นที่ประจักษ์ว่า พระองค์มิใช่ "สมมติเทพ" บนฟ้า หากคือ "พระภูมี" ที่ทรงก้มลงแตะผืนดินเดียวกับราษฎร

พระราชกรณียกิจเหล่านี้คือการ "ผลิตซ้ำ King-People Covenant" ในรูปแบบใหม่ที่ประชาชนเป็นผู้กำหนดโจทย์

ชาวนาเห็นกับตาว่าฝนหลวงของพระองค์ตกจริง ชุมชนบนดอยได้เห็นพระองค์นำหมอ พยาบาล โรงเรียน และสัญชาติไทยไปมอบให้ ความจงรักภักดีในยุคนี้จึงตั้งอยู่บน "ประจักษ์พยาน" ที่จับต้องได้

ครั้นรัชกาลปัจจุบัน ในหลวง ร.10 สังคมและประชาชนก็ร่วมกัน "ดัดแปลง" บทบาทอีกครั้ง

ทรงสืบสานพระราชปณิธานผ่านโครงการจิตอาสา "เราทำความดี ด้วยหัวใจ" ซึ่งปลุกกระแสการมีส่วนร่วมของประชาชน

ทรงต่อยอดโครงการพัฒนาลุ่มน้ำปากพนังและแก้ปัญหาดินเค็มในภาคอีสาน ทรงสืบสานบทบาทธรรมราชาในฐานะองค์เอกอัครพุทธศาสนูปถัมภก

สะท้อนให้เห็นว่ากระบวนการสร้างและดัดแปลงสถาบันจากล่างขึ้นบนยังคงดำเนินอยู่ ตามความต้องการและเงื่อนไขของสังคมยุคใหม่

บทสรุป: สถาบันกษัตริย์คือสิ่งที่ชุมชน สังคม และประชาชนร่วมกันสร้างและดัดแปลง

สถาบันพระมหากษัตริย์มิได้เกิดจากอุดมการณ์ที่ถูกยัดเยียดจากบนลงล่าง หากคือวิวัฒนาการแห่ง "พันธสัญญาระหว่างราชาและประชา" ที่ชุมชน สังคม และประชาชนเป็นผู้สร้าง ถักทอ และดัดแปลงมาโดยตลอดทั้งในอดีตและปัจจุบัน

มุมมองแบบล่างขึ้นบนนี้ไม่เพียงอธิบายที่มาของความจงรักภักดีได้ลึกซึ้งกว่า แต่ยังเผยให้เห็นพลังของประชาชนในการกำหนดรูปแบบสถาบันที่ตอบสนองความต้องการของพวกเขา ภายใต้บริบทที่เปลี่ยนแปลงไปในแต่ละยุคสมัย

นี่คือบทเรียนสำคัญ: ทุกสถาบันที่ยืนยงไม่ได้ยืนหยัดด้วยอำนาจหรือประเพณีเพียงอย่างเดียว หากแต่เพราะมันยังคง "มีประโยชน์" และ "ถูกสร้างขึ้นใหม่" โดยคนทั้งสังคมอยู่เสมอ

---

ส่งเสด็จสมเด็จเจ้าฟ้าพัชรกิติยาภาฯ สู่สรวงสวรรค์ รำลึกถึงพระวิริยะอุตสาหะที่ทรงงานเพื่อแผ่นดินและอาณาราษฎร