ประชุมสุดยอดผู้นำอาเซียน วันนี้ที่อินโดฯ...ที่ขาดผู้นำไทย

การประชุมสุดยอดผู้นำอาเซียนครั้งนี้เป็นครั้งที่ 42 จะจัดที่เมือง Labuan Bajo, East Nusa Tenggara

แต่นายกฯ ไทย พลเอกประยุทธ์ จันทร์โอชา คงจะไม่ได้ไปร่วมเพราะกำลังหาเสียงโค้งสุดท้าย

ผู้นำอาเซียนอื่นๆ ก็คงจะซุบซิบกันว่าใครจะมาเป็นนายกฯ ไทยคนต่อไปเพื่อการประสานงานกับอาเซียนให้ราบรื่นต่อไป

ก่อนหน้าการประชุมสุดยอด มีความพยายามที่จะคุยกันอย่างไม่เป็นทางการเพื่อ “ผ่าทางตัน” เมียนมา

การเจรจา “นอกรอบ” หรือ “เจรจาทางเลือก” ที่อินเดียเป็นเจ้าภาพร่วมกับเมียนมา ได้จัดทำข้อตกลงอย่างไม่เป็นทางการเพื่อลดความรุนแรงใน "ทุกฝ่าย"

รวมถึงมาตรการระงับอาชญากรรมข้ามชาติ และเร่งรัดความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรม

พออินเดียเสนอตัวมาเป็น “คนกลาง” อีกด้านหนึ่งก็ย่อมจะสร้างแรงกดดันให้อาเซียน หรือสมาคมประชาชาติแห่งเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ให้ต้องมีการปรับยุทธศาสตร์ทางการทูตของตน

อินเดียเป็นเจ้าภาพจัด "การประชุมติดตามผล 1.5" ว่าด้วยการแก้ไขวิกฤเมียนมาเมื่อสัปดาห์ที่แล้วที่กรุงนิวเดลี

เป็นการติดตามการประชุมที่มีรูปแบบคล้ายกับในกรุงเทพฯ เมื่อเดือนมีนาคมที่ผ่านมา

ผู้เข้าร่วมปรึกษาหารืออย่างไม่เป็นทางการครั้งนี้ นอกจากจะมีเจ้าหน้าที่ฝ่ายอินเดียแล้ว ก็ยังมีนักวิชาการผู้เชี่ยวชาญของ “Think Tank” หลายสำนัก

และมีตัวแทนระดับกลางของระบอบทหารของเมียนมากับตัวแทนจาก 4 ประเทศในอาเซียน ได้แก่ กัมพูชา ลาว ไทย และเวียดนาม

โดยมีตัวแทนจากอินโดนีเซียในฐานะเป็นประธานหมุนเวียนขององค์กร

ที่น่าสนใจสำหรับการสนทนารอบนี้ มีตัวแทนจากจีนและบังกลาเทศเข้าร่วมด้วย

ญี่ปุ่นซึ่งเข้าร่วมการประชุมครั้งก่อนในประเทศไทยไม่ได้เข้าร่วมในครั้งนี้เพราะ "แจ้งให้ทราบล่วงหน้ากะทันหันเกินไป"

ในการประชุมที่เดลี อินเดียตกลงกับเมียนมาในการส่งคณะผู้แทนไปยังกรุงเนปยีดอ เพื่อช่วยผลักดันให้มีการ "เริ่มต้นการเจรจาใหม่เต็มรูปแบบ" ระหว่างรัฐบาลทหารและรัฐบาลระดับภูมิภาค

ที่สำคัญ ประเทศที่เข้าร่วมเห็นพ้องต้องกันว่า กระบวนการตามรอย 1.5 นี้ควร "เสริมต่อ" ความพยายามของอาเซียนในการแก้ไขวิกฤต

ผู้เข้าร่วมยังเห็นพ้องต้องกันว่า การเจรจาในอนาคตควร "นำเสนอมุมมองของประเทศเพื่อนบ้านทั้งหลายของเมียนมาด้วย"

มีการอ้างถึง “ความคับข้องใจ” ของอินเดียและบังกลาเทศเกี่ยวกับกระบวนการของอาเซียนที่ดำเนินไปอย่างเชื่องช้า

และความรู้สึกอย่างที่เจ้าหน้าที่อินเดียคนหนึ่งกล่วถึงประเด็นที่ว่า "อาเซียนไม่คำนึงถึงความกังวลของเพื่อนบ้านที่ใกล้ชิดของเมียนมา" เท่าที่ควร

ในขณะที่กระบวนการ Track 1.5 ยังคง "ไม่เป็นทางการ" การตัดสินใจดูเหมือนจะเป็นส่วนสำคัญของการเจรจาระดับภูมิภาคที่เกี่ยวข้องกับเมียนมา

บางคนที่ไปร่วมวงถกแถลงมา บอกว่าทุกฝ่ายจงใจให้อยู่ในการเสวนาเป็นเรื่องนอกรอบปกติ

ต้องการให้รับรู้ในระดับต่ำและระดับกลางเพื่อหลีกเลี่ยงความล้มเหลว

และไม่ต้องการให้มีผลกระทบหากความคิดริเริ่มแบบนี้ไปไม่ถึงไหน

แต่ผู้เข้าร่วมทั้งหมดก็ตกลงกันว่าแต่ละคนจะส่งสารไปยังรัฐบาลของตนเอง และสรุปรายละเอียดก่อนการเจรจาอย่างไม่เป็นทางการครั้งต่อไปซึ่งว่ากันว่าจะจัดที่ สปป.ลาว

ในฐานะประธานอาเซียนคนต่อไปในปี 2567 ลาวเริ่มมีส่วนร่วมทางการทูตกับเมียนมามากขึ้น แม้ว่าจะถูกบางคนมองว่ามีความผูกพันกับจีนที่คบหากันอย่างใกล้ชิด

แต่แน่นอนว่ารัฐบาลทหารเมียนมาก็ใกล้ชิดกับทั้งจีนและรัสเซียมากกว่าสหรัฐฯ และโลกตะวันตกอยู่แล้ว

การ “คุยกันนอกรอบ” ที่กรุงเดลีครั้งนี้ ถือได้ว่าเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการพยายามหาทางออกจากวิกฤตที่ยืดเยื้อมากว่าสองปีแล้ว

นั่นย่อมรวมทั้งการเยือนกรุงเนปยีดอก่อนหน้านี้ของอดีตเลขาธิการสหประชาชาติ บัน กีมูน

วงการทูตบอกว่าแค่ไม่กี่วันก่อนที่บัน กีมูน จะไปเมียนมา คุณดอน ปรมัตถ์วินัย รัฐมนตรีต่างประเทศของไทย และที่ปรึกษาคือ คุณพรพิมล "พอลลีน" กาญจนลักษณ์ ได้เดินทางไปเยือนหนึ่งวันเพื่อพบกับมิน อ่อง หล่าย เช่นกัน

น่าสนใจว่า ทั้งหมดนี้จะมีข้อมูลอะไรใหม่ที่นำมารายงานต่อ

สำหรับประเทศไทยแล้ว ช่วงนี้น่าจะมีความไม่สะดวกที่ผู้นำไทยจะมีปฏิสัมพันธ์กับผู้นำอาเซียนอื่นๆ เพราะการเลือกตั้งทั่วไปที่จะมีขึ้นในวันที่ 14 พฤษภาคมนี้อาจจะนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงระดับนำของประเทศ

ไม่ว่าจะเป็นตำแหน่งนายกรัฐมนตรีหรือรัฐมนตรีต่างประเทศ

ดังนั้น ท่าทีและบทบาทของไทยต่อกรณีเมียนมาจะเป็นอย่างไรหลังการตั้งรัฐบาลใหม่ จึงเป็นประเด็นที่อาเซียนและประชาคมในภูมิภาคนี้ต้องคอยเฝ้ามองเช่นกัน

เพราะในท้ายที่สุดก็ปฏิเสธไม่ได้ว่า ประเทศไทยในฐานะเพื่อนบ้านที่มีพรมแดนติดต่อกับเมียนมายาวที่สุด และมีความเชื่อมโยงกับเพื่อนบ้านด้านตะวันตกนี้ในทุกมิติ ย่อมจะมีบทบาทที่สำคัญในการขับเคลื่อนให้เกิดสันติภาพ

ที่ผ่านมาวงการทูตเห็นว่า ไทยมีส่วนไม่น้อยในการผลักดันให้มีกระบวนการ Track 1.5 เพื่อหาทางออก “ที่ไม่เป็นทางการ” สำหรับวิกฤตครั้งนี้

แต่ก็ทำให้สมาชิกอาเซียนบางส่วนมีความรู้สึกหงุดหงิดกับท่าทีของไทย ที่ดูเหมือนจะโอนอ่อนผ่อนตามผู้นำทหารมากเกินกว่าที่จะทำให้มิน อ่อง หล่าย ตระหนักในความไม่รับผิดชอบของตนต่อฉันทามติ 5 ข้อของอาเซียน

นักการทูตที่รู้เรื่องดีคนหนึ่งบอกว่า ในบางช่วงรัฐมนตรีต่างประเทศของสิงคโปร์ถึงกับกระซิบกับฝ่ายไทยอย่างตรงไปตรงมาว่า ไทยควรปฏิบัติตามข้อตกลงของอาเซียนที่จะกีดกันรัฐบาลเมียนมาจากการจัดกิจกรรมต่างๆ

เหตุเพราะสิงคโปร์, อินโดนีเซีย, มาเลเซีย, ฟิลิปปินส์ มองว่าไทยยังเชื้อเชิญรัฐมนตรีต่างประเทศของรัฐบาลทหารมาพบปะกับชาติอาเซียนอื่นๆ “อย่างไม่เป็นทางการ”

และคุณดอนเองก็ยังไปหามิน อ่อง หล่าย อย่างเปิดเผยเสมือนทุกอย่างไม่มีอะไรผิดปกติ

ทั้งๆ ที่อย่างน้อยสมาชิกอาเซียน 3-4 ประเทศเห็นว่าไม่มีอะไรที่เป็นปกติสำหรับวิกฤตเมียนมา.