'ดร.อนันต์' เปิดงานวิจัยฉบับล่าสุดกินน้อยลงช่วยดับไฟการอักเสบแห่งวัย!

15 เม.ย.2569 - ดร.อนันต์ จงแก้ววัฒนา ผู้อำนวยการกลุ่มวิจัยนวัตกรรมสุขภาพสัตว์ และการจัดการ ศูนย์พันธุวิศวกรรม และเทคโนโลยีชีวภาพแห่งชาติ (ไบโอเทค) สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) โพสต์เฟซบุ๊ก ในหัวข้อ “การกินน้อยลงช่วยดับไฟ "การอักเสบแห่งวัย" ได้อย่างไร” ระบุว่า หนึ่งในวิธีการชะลอความเสื่อมของร่างกายที่มีคนสนใจเยอะคือ "การจำกัดแคลอรี" หรือการกินอาหารให้น้อยลงในระดับที่เหมาะสม แต่ว่ากลไกที่ซ่อนอยู่เบื้องหลังว่าทำไมการกินน้อยจึงทำให้ร่างกายแก่ช้าลงนั้นยังคงเป็นปริศนาที่รองานวิจัยดีๆมาหาคำอธิบาย ล่าสุด งานวิจัยที่ตีพิมพ์ใน Nature Aging ได้ค้นพบข้อมูลสำคัญที่แสดงให้เห็นว่า การจำกัดปริมาณอาหารช่วยปรับสมดุลระบบภูมิคุ้มกันและลดภาวะการอักเสบเรื้อรังที่มาพร้อมกับอายุที่เพิ่มขึ้นได้อย่างน่าสนใจมาก

เมื่อมนุษย์มีอายุเพิ่มขึ้น ร่างกายจะเกิดการสะสมของความเสียหายในระดับเซลล์และโมเลกุล ซึ่งนำไปสู่การกระตุ้นระบบภูมิคุ้มกันแต่กำเนิดให้ทำงานอยู่ตลอดเวลา กระบวนการนี้ทำให้เกิดภาวะที่เรียกว่า "การอักเสบแห่งวัย" (Inflammaging) ซึ่งเป็นการอักเสบระดับต่ำที่เกิดขึ้นอย่างเรื้อรังทั่วร่างกาย ภาวะนี้เป็นปัจจัยหลักที่ทำให้การทำงานของอวัยวะต่างๆ เสื่อมถอยลงตามกาลเวลา และเป็นสาเหตุสำคัญของโรคเรื้อรังหลายชนิดที่พบในผู้สูงอายุ เพื่อทำความเข้าใจว่าการจำกัดแคลอรีช่วยลดภาวะนี้ได้อย่างไร ทีมนักวิจัยได้วิเคราะห์ข้อมูลจากโครงการทดลองทางคลินิก CALERIE-II ซึ่งติดตามผู้เข้าร่วมทดลองวัยกลางคนที่มีสุขภาพดีและไม่ได้อยู่ในภาวะอ้วน โดยให้ผู้เข้าร่วมลดปริมาณแคลอรีที่บริโภคลงร้อยละ 14 อย่างต่อเนื่องเป็นเวลา 2 ปี นักวิจัยใช้เทคโนโลยีการวิเคราะห์โปรตีนในเลือดขั้นสูงเพื่อตรวจสอบโปรตีนมากกว่า 7,000 ชนิด ผลการวิเคราะห์พบว่า การจำกัดแคลอรีทำให้รูปแบบของโปรตีนในเลือดเปลี่ยนแปลงไปในทิศทางที่ลดความชราของเซลล์ โดยเฉพาะการลดลงของกลุ่มโปรตีนที่เกี่ยวข้องกับการอักเสบและระบบภูมิคุ้มกันที่เรียกว่า "ระบบคอมพลีเมนต์" (Complement system)

ระบบคอมพลีเมนต์เป็นส่วนประกอบสำคัญของระบบภูมิคุ้มกัน ทำหน้าที่หลักในการกำจัดเชื้อโรคและเซลล์ที่ตายแล้ว แต่เมื่ออายุมากขึ้น ระบบนี้มักจะถูกกระตุ้นให้ทำงานมากเกินความจำเป็น โปรตีนที่เป็นศูนย์กลางของระบบนี้คือโปรตีน C3 ซึ่งเมื่อถูกกระตุ้นจะแตกตัวออกเป็นส่วนย่อยๆ หนึ่งในนั้นคือโปรตีน C3a ซึ่งมีหน้าที่ในการกระตุ้นให้เกิดการอักเสบ ข้อมูลจากการศึกษาพบว่า ทั้งในมนุษย์และสัตว์ทดลองที่อายุมากขึ้น ระดับของโปรตีน C3a ในเลือดจะเพิ่มสูงขึ้นอย่างชัดเจน ซึ่งสัมพันธ์กับภาวะการอักเสบที่เพิ่มขึ้นตามวัย นักวิจัยพบว่าอวัยวะหลักที่ผลิตโปรตีนชนิดนี้ไม่ใช่ตับซึ่งเป็นแหล่งผลิตโปรตีนภูมิคุ้มกันทั่วไป แต่เป็นเนื้อเยื่อไขมันในช่องท้อง (Visceral adipose tissue) เมื่อเจาะลึกลงไปในระดับเซลล์ พบว่าเซลล์ที่ทำหน้าที่ผลิตโปรตีน C3a คือเซลล์เม็ดเลือดขาวชนิดมาโครฟาจที่อาศัยอยู่ในเนื้อเยื่อไขมันนั้น เมื่อร่างกายมีอายุมากขึ้น มาโครฟาจกลุ่มนี้จะมีการเปลี่ยนแปลงรูปแบบและผลิตโปรตีน C3a ออกมาเป็นจำนวนมาก โปรตีน C3a ที่ถูกปล่อยออกมานี้จะส่งสัญญาณกลับไปกระตุ้นเซลล์มาโครฟาจเองให้หลั่งสารก่อการอักเสบอื่นๆ ออกมาเพิ่มขึ้น ทำให้เกิดวงจรการอักเสบเรื้อรังภายในชั้นไขมัน

ผลลัพธ์ที่สำคัญจากการศึกษาคือ การจำกัดแคลอรีสามารถยับยั้งกระบวนการดังกล่าวได้อย่างมีประสิทธิภาพ ผู้ที่จำกัดแคลอรีมีระดับโปรตีน C3a ในเลือดลดลงอย่างมีนัยสำคัญ โดยทีมวิจัยพบว่าการลดลงนี้เป็นผลมาจากการปรับเปลี่ยนระบบการเผาผลาญและภูมิคุ้มกันโดยตรง ไม่ได้เป็นเพียงผลพลอยได้จากการที่น้ำหนักตัวลดลง นอกจากนี้ การประเมินอายุของอวัยวะผ่านระดับโปรตีนยังแสดงให้เห็นว่า การจำกัดแคลอรีช่วยชะลอความเสื่อมของเนื้อเยื่อไขมันได้อย่างชัดเจนที่สุดเมื่อเทียบกับอวัยวะอื่นๆ การลดลงของโปรตีน C3a จึงเป็นกลไกสำคัญที่ช่วยลดการอักเสบแห่งวัยและรักษาสมดุลการทำงานของร่างกายเมื่ออายุมากขึ้น

การค้นพบนี้ยืนยันถึงประโยชน์ของการควบคุมอาหาร และเพิ่มความหวังใหม่ในการรักษาในอนาคต เนื่องจากการบังคับให้ทุกคนลดปริมาณอาหารลงอย่างเข้มงวดในชีวิตประจำวันอาจเป็นเรื่องที่ทำได้ยากในทางปฏิบัติ การเข้าใจกลไกของโปรตีน C3a จึงทำให้นักวิทยาศาสตร์มองเห็นโอกาสในการพัฒนายาหรือวิธีการรักษาที่พุ่งเป้าไปที่การยับยั้งการทำงานของโปรตีนตัวนี้โดยตรง ซึ่งอาจช่วยเลียนแบบผลลัพธ์ของการจำกัดแคลอรีได้โดยไม่ต้องอดอาหาร นั่นหมายความว่าในอนาคตอันใกล้ เราอาจมีนวัตกรรมทางการแพทย์ที่สามารถระงับการอักเสบแห่งวัยที่ต้นตอ ช่วยให้ผู้คนมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น