โขนศิลปาชีพฯ 'สีดา' ความวิจิตรอลังการแห่งปี

เปิดม่านการแสดงโขนมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพฯ เรื่องรามเกียรติ์  ตอน สีดา  ตัวละครเอก “นางสีดา” ปรากฎตัวบนเวทีโรงละคร สำนักพระราชวัง สนามเสือป่า  พร้อมด้วยสองพระโอรส “พระมงกุฎ” และ” พระลบ” สองกุมารจับม้าอุปการขี่เล่น หนุมานเข้าจับก็ถูกมัดและสักหน้าท้าทายไปถึงเจ้าของ พระราม พระลักษมณ์ พระพรต พระสัตรุดจึงยกทัพมา พระรามเข้ารบกับพระมงกุฎ พระลบ แต่ไม่อาจทำอันตรายต่อกันได้ พระมงกุฎแผลงศรกลายเป็นพวงมาลัย พระรามแผลงศรกลายเป็นขนมนมเนย  เมื่อนางสีดาออกมาหาพระโอรสทั้งสอง ทั้งหมดจึงได้พบและรู้ว่าเป็นเชื้อสายกัน 

นี่คือตัวอย่างการแสดงในชุดหนุมานพลาดท่าเสียที อันงดงามสะกดสายตา เต็มไปด้วยอรรถรส  ซึ่งการแสดงโขนสุดยิ่งใหญ่แห่งปี 2569 มูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพ ในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์  พระบรมราชินีนาถ  พระบรมราชชนนีพันปีหลวง กำหนดจัดการแสดงโขน ตอนสีดา ในวันที่ 5 พฤศจิกายน – 10 ธันวาคม 2569 ณ หอประชุมใหญ่ ศูนย์วัฒนธรรมแห่งประเทศไทย เพื่อเฉลิมพระเกียรติ สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินี เนื่องในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 4 รอบ 3 มิถุนายน 2569 และสืบสานพระราชปณิธานของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ที่ทรงมุ่งฟื้นฟู อนุรักษ์ และสืบสานศิลปะโขนของชาติ ควบคู่กับการอนุรักษ์งานช่างศิลป์ไทยอันประณีต

งานแถลงข่าวมี นางนฤมล ล้อมทอง กรรมการมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพฯ นางยุถิกา อิศรางกูร ณ อยุธยา ปลัดกระทรวงวัฒนธรรม  นายประเมษฐ์ บุณยะชัย ศิลปินแห่งชาติ ที่ปรึกษาอาวุโส  รศ.ดร.ศุภชัย จันทร์สุวรรณ์ ศิลปินแห่งชาติ ผู้กำกับการแสดง  นายวิชัย รักชาติ ผู้กำกับศิลป์ (จิตรกรรม) พร้อมด้วยคณะกรรมการมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพฯ รวมถึงผู้ให้การสนับสนุนเข้าร่วม 

นายประเมษฐ์  บุณยะชัย   ที่ปรึกษาการแสดงโขนมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพฯ กล่าวว่า  การแสดงโขนมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพฯ เดิมเรียก “โขนพระราชทาน” ครูบาอาจารย์และศิลปินจัดทำด้วยความปราณีต การแสดงโขน ตอน สีดา ซึ่งนางสีดา เป็นตัวเอกในเรื่องรามเกียรติ์ เป็นตัวแทนของผู้หญิงที่มีคุณธรรม มีความซื่อสัตย์ จงรักภักดีต่อสามี แม้ถูกลักพาไปอยู่กรุงลงกา เมืองยักษ์ ก็ยังยึดมั่นในความซื่อสัตย์ อีกทั้งตัวละครแสดงถึงความรักที่มีต่อลูก  เนื่องในโอกาสมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา  48 พรรษาของสมเด็จพระนางเจ้า ฯ พระบรมราชินี จึงคัดเลือก ตอน สีดา   เพื่อร่วมแสดงความจงรักภักดี และเพื่อสนองพระมหากรุณาธิคุณพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ในการสืบสาน รักษา ต่อยอด การแสดงโขน หากไม่มีสถาบันพระมหากษัตริย์ โขนไม่รุ่งเรืองดังเช่นปัจจุบัน

นายประเมษฐ์  กล่าวต่อว่า   แม้การแสดงโขนจะอยู่ในพระบรมราชูปถัมภ์ตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 1 จากนั้นสมเด็จพระพันปีหลวงทรงริเริ่มรักษานาฏกรรมชั้นสูงนี้  ยุคปัจจุบันพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระราชินี ทรงให้ความสำคัญอย่างมาก   เป็นแรงจูงใจให้พวกเราสืบสานมรดกทางวัฒนธรรม ศิลปินโขนละครเรียนโขนมาทั้งชีวิตก็ยังเรียนรู้ไม่จบ ต้องเรียนรู้อะไรใหม่ๆ และปรับให้เข้ากับสถานการณ์ปัจจุบัน  อีกทั้งการคัดเลือกตอนต้องเหมาะสมกับสถานการณ์ปัจจุบัน ตอนสีดา มีความสนุกสนาน สีดามีบทบาทมากเห็นถึงความรักที่มีต่อลูกในฉากสุดท้าย    เรากลั่นกรองมาจัดทำบทการแสดง ในปีนี้ครูเกษม ทองอร่าม เป็นผู้จัดทำบท ส่วนตนจัดทำบทเพลงร้องและบทเพลงรำถวายพระพร

 “ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงวางรากฐานความสำคัญของโขน ทำให้เกิดความรักความสนใจ สร้างศิลปินรุ่นใหม่อย่างต่อเนื่อง การแสดงโขนมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพฯ  ทำให้เห็นภาพการแสดงศิลปะล้ำค่าของชาติของศิลปินมืออาชีพผสมผสานศิลปินมือสมัครเล่น โขนเยาวชนร่วมกันรังสรรค์ผลงานการแสดงสุดวิจิตร ตอนสีดา มีตัวละครพระมงกุฎและพระลบ สองกุมาร ซึ่งมีการแสดงฉากสำคัญ เยาวชนที่มีความสามารถผ่านการคัดเลือก ปีนี้จะงดงามอย่างไรนั้น ต้องมาชม รับรองว่าการแสดงโขน ตอนสีดา ไม่ย่อหย่อนกว่าทุกตอนที่ผ่านมา  “นายประเมษฐ์  กล่าว

รศ.ดร.ศุภชัย  จันทร์สุวรรณ์  ผู้กำกับการแสดง  กล่าวว่า การแสดงโขนมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพฯ มาตรฐานการแสดงสูงมากและมีความคาดหวังของผู้ชมเฝ้ารอทุกปี นี่คือความยากและความกดดัน การแสดงโขน ตอน สีดา ดำเนินเรื่องตามบทพระราชนิพนธ์ ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช (รัชกาลที่ 1)  มีความยากตั้งแต่การเล่าเรื่อง ให้มีความกระชับ  แบ่งการแสดงเป็น 2 องค์ องค์ละ 4 ฉาก  รวม 8 ฉากหลัก ไม่รวมฉากเชื่อม 

องค์ที่ 1 เปิดฉากวิมานพระอิศวร โดยพระอิศวรมีรับสั่งให้พระลักษมีอวตารเป็นนางสีดาคู่บุญพระราม จากนั้นจะเปิดตัวนางสีดา เข้าสู่ฉากสำคัญ คือ ฉากอภิเษกสมรสระหว่างพระรามกับนางสีดา ฉากจะมีความงดงามตระการตา อีกทั้งเกิดเหตุการณ์ต่างๆ ทศกัณฐ์ลักนางสีดา พระรามออกติดตาม พร้อมพลวานร ยกรบ เสร็จศึกพระรามรับนางสีดาคืนกรุงอโยธยา

“ หนึ่งในฉากสำคัญยิ่งใหญ่ คือ ฉากสีดาลุยไฟ เป็นเหตุจากพระรามคลางแคลงใจนางสีดาอยู่กับยักษ์ทศกัณฐ์เป็นเวลานาน นางสีดาขอถวายสัตย์และแสดงความสัตย์ซื่อ อัญเชิญเทวดานางฟ้ามาเป็นพยาน ขอพิสูจน์ความบริสุทธิ์ด้วยการลุยไฟ พระรามได้เห็นนางเป็นผู้ซื่อสัตย์ดังนั้นจึงรับนางกลับเข้าเมือง จะเป็นฉากที่สร้างความประทับใจผู้ชม  “ รศ.ดร.ศุภชัย กล่าว   

รศ.ดร.ศุภชัย  กล่าวต่อว่า ส่วนองค์ที่  2 ฉากเปิดตัวพระมงกุฎ พระลบ   ฉากพระฤาษีชุบศร ฉากทำลายต้นรัง ฉากปล่อยม้าอุปการ  จะมีม้ามาปรากฏบนเวที อยากให้รอติดตามชม ฉากหนุมานตามไปเห็นพระมงกุฎพระลบจับม้าขี่เล่น  หนุมานถูกสองกุมารมัด ท้าทายไปถึงพระราม พระลักษณ์  ฉากจบนางสีดาออกมาหาโอรส ทั้งหมดได้พบกัน รวมระยะเวลาการแสดง  2 ชั่วโมง เต็มอิ่มครบทุกอรรถรส ขณะนี้นักแสดงซักซ้อมกระบวนท่ารำกันอย่างเต็มที่ โดยกำหนดจะเข้าซ้อม ณ หอประชุมใหญ่ ศูนย์วัฒนธรรมแห่งประเทศไทย สถานที่จริง ช่วงเดือนตุลาคม2569 กองทัพนักแสดง นักดนตรี และผู้อยู่เบื้องหลังทุกคนต้องการสร้างสรรค์โขนศิลปะการแสดงอันทรงคุณค่าเพื่อเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระพันปีหลวง พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และพระราชินี

นายวิชัย รักชาติ ผู้กำกับศิลป์ (จิตรกรรม) กล่าวถึงความพิเศษของฉากการแสดง ตอน “สีดา” ว่า การแสดงโขนแต่ละปีจะมีการจัดทำฉาก เทคนิค แสง สี เสียงที่อลังการ ส่วนใหญ่จะจัดทำขึ้นใหม่เพื่อการแสดงในปีนั้นๆ สำหรับตอนสีดานี้ เรื่องฉากต่างๆ จัดเต็ม รังสรรค์ขึ้มใหม่ อาทิ ฉากพลับพลาพระราม , ฉากอภิเษกพระรามกับสีดา แรงบันดาลใจจากจิตรกรรมฝาผนังพระที่ั่นั่งพุทไธสวรรย์ ขณะนี้ภาพร่างต้นแบบจัดทำแล้วเสร็จ เตรียมดำเนินนการขั้นตอนต่อไป , ฉากปล่อยม้าอุปการ ม้าเป็นหนึ่งในตัวละครสำคัญของเรื่อง อยากให้ทุกคนมาชมด้วยตาว่า ทีมงานจะใช้ม้าจริงมาร่วมฉากหรือไม่ รวมถึงฉากสำคัญสีดาลุยไฟ เพื่อพิสูจน์ความบริสุทธิ์ ฉากจะจัดทำภาพเสมือนจริง พร้อมใช้เทคนิคพิเศษ ทำให้ผู้ชมรู้สึกได้ถึงความร้อนของเปลวไฟ รวมถึงดอกบัวที่ผุดขึ้นมารองรับฝ่าพระบาทของนางสีดา เทพเทวดาพากันลงเป็นสักขีพยาน จะวิจิตรตระการตาเพียงใด ส่วนแสงแสงเสียงการแสดงโขนปีนี้ สะเทือนเลื่อนลั่นแน่นอน

สำหรับเรื่องย่อโขนรามเกียรติ ตอน “สีดา”  เล่าถึงเมื่อครั้งที่พระนารายณ์อวตารเป็นพระราม พระอิศวรขอให้พระลักษมีไปเกิดเป็นธิดาของทศกัณฐ์ในกรุงลงกาเพื่อให้เป็นต้นเหตุแห่งการทำลายล้างหมู่มาร เมื่อถือกำเนิดกุมารีส่งเสียงร้องได้ยินกันทั่วว่า “ผลาญราพณ์” ถึงสามครั้งถือเป็นกาลกิณี จึงถูกใส่ผอบนำไปทิ้งน้ำ ฤษีชนกช่วยไว้และเลี้ยงเป็นธิดา

ต่อมาฤษีชนกลาพรตกลับไปครองมิถิลา และนำพระธิดา ซึ่งประทานชื่อว่า สีดาไปด้วย ท้าวชนกจัดการอภิเษกให้นางสีดา พระรามโอรสท้าวทศรถแห่งกรุงอโยธยายกมหาธนูโมลีได้ จึงได้อภิเษกกับนางสีดา ต่อมาพระรามรับสัตย์ท้าวทศรถออกเดินป่า 14 ปี นางสีดาขอตามไปด้วยความภักดี โดยมีพระลักษมณ์อนุชาพระรามติดตามไปด้วย

ทศกัณฐ์ต้องการได้นางสีดาเป็นมเหสี จึงลักพานางไปกรุงลงกา พระรามออกติดตาม ได้พลวานรเมืองขีดขินและชมพูเป็นกำลังสำคัญ รวมทั้งพิเภกอนุชาของทศกัณฐ์ ซึ่งมาสวามิภักดิ์ เมื่อเสร็จศึกพระรามรับนางสีดาคืนกรุงอโยธยา นางสีดาขอพิสูจน์ความบริสุทธิ์ด้วยการลุยไฟให้ปรากฏเห็นกันทั่วไปว่านางเป็นผู้ซื่อสัตย์ภักดี

ต่อมานางสีดาถูกเนรเทศ เพราะพระรามเข้าใจผิด นางต้องไปอยู่ป่ากับฤษีวัชมฤค โอรสคือพระมงกุฎ พระลบประลองศรที่ฤาษีชุบให้ โดยแผลงไปถูกต้นรังใหญ่หักสะบั้นเสียงดังกึกก้องไปถึงกรุงอโยธยา พระรามจึงปล่อยม้าอุปการ เพื่อหาผู้คิดแข่งอำนาจ พระรามกับพระมงกุฎรบกันโดยที่ไม่อาจทำอันตรายกันได้จึงรู้ความจริง พระอิศวรขอให้นางสีดาคืนดีกับพระรามและประทานพรให้อยู่ร่วมกันอย่างมีความสุข

ทุกฉากทุกตอนสุดอลังการและเปี่ยมไปด้วยศาสตร์และศิลป์ ผู้สนใจสามารถติดตามรับชมได้ในการแสดงโขนมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพฯ ตอน สีดา บัตรราคา 2,000 บาท, 1,800 บาท, 1,000 บาท, 800 บาทและ 600 บาท (สำหรับรอบนักเรียน บัตรราคา 200 บาท ไม่เปิดจำหน่ายบัตรทางออนไลน์