สารพิษแม่น้ำกก หายนะระบบนิเวศ หยุดที่ต้นตอ!

ถือเป็นปัญหาเร่งด่วนจากสถานการณ์มลพิษข้ามพรมแดนในลำน้ำกกและลำน้ำสาย อันเป็นผลมาจากการทำเหมืองแร่บนพื้นที่ต้นน้ำนอกดินแดนไทยในรัฐฉาน ประเทศเมียนมา ซึ่งตั้งอยู่ห่างชายแดนไทยเพียง 20 กิโลเมตร และห่างแม่น้ำกกเพียง 2–3 กิโลเมตร  ส่งผลกระทบต่อสุขภาพของประชาชน เศรษฐกิจ และระบบนิเวศในจังหวัดเชียงรายและเชียงใหม่ ทั้งที่ไม่ได้เป็นผู้ก่อมลพิษ หากรัฐบาลยังไม่ให้น้ำหนักหาออกบรรเทาปัญหามีความเสี่ยงจะทำให้การปนเปื้อนมลพิษขยายวงกว้างในลุ่มน้ำโขง

มลพิษข้ามพรมแดนครั้งนี้ จำเป็นจะต้องได้รับการแก้ไขด่วนที่สุดที่จุดกำเนิด มีข้อเสนอให้เปิดการเจรจาระหว่างประเทศจากหลายฝ่ายเพื่อจัดการกับเหมืองทางตอนบน ซึ่งจากข้อมูลภาพถ่ายดาวเทียมของสำนักงานพัฒนาเทคโนโลยีอวกาศและภูมิสาร(องค์การมหาชน) หรือ GISTDA  พบการเปิดหน้าดินที่ต้นน้ำแม่กก 40 จุด ตลอดระยะเวลา 2 ปีที่ผ่านมา

ดร.เพ็ญโฉม แซ่ตั้ง ผู้อำนวยการมูลนิธิบูรณะนิเวศ กล่าวว่า สภาพปัญหามลพิษแม่น้ำกกปัจจุบันรุนแรง พบสารหนูในแม่น้ำกกเกินค่ามาตรฐาน  แม้ไม่ได้อยู่ในระดับเข้มข้น แต่พื้นที่มีการปนเปื้อนสารพิษแล้วทั้งในน้ำและตะกอนดิน ซึ่งสารโลหะหนักจากการทำเหมืองสะสม ไม่หายไปไหน ตกค้างได้ยาวนานหลายปีในสิ่งแวดล้อม โดยเฉพาะตะกอนท้องน้ำจะปนเปื้อนสารพิษสูงกว่าในแม่น้ำ หากเข้าสู่ห่วงโซ่อาหาร จะก่อให้เกิดความเสี่ยงโรคมะเร็งในระยะยาว  เป็นภัยที่มองไม่เห็น  ทำให้ผู้คนที่อยู่ใกล้แม่น้ำ มีวิถีชีวิตผูกพันกับแม่น้ำ   ไม่วางใจกับใช้น้ำเพื่ออุปโภคบริโภค  ซึ่งนอกจากสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 1 เชียงใหม่ จะเก็บตัวอย่างน้ำและตะกอนในแม่น้ำกกไปตรวจแล้ว ทางมูลนิธิบูรณะนิเวศก็ตรวจสอบคู่ขนาน โดยเก็บตัวอย่างน้ำ ตะกอนดิน พืชใช้น้ำจากแม่น้ำกก ส่งให้ห้องLAB ของศูนย์วิจัยวิทยาศาสตร์และสิ่งแวดล้อม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ตรวจสอบสารปนเปื้อน คาดว่าจะ ทราบผลภายใน 3 สัปดาห์นี้

 “ ขณะนี้ยังไม่มีข้อมูลต้นตอสารพิษ การเปิดเผยข้อมูลให้กระจ่างสำคัญมากในการแก้ปัญหามลพิษ เชื่อว่า จะมีข้อเท็จจริงที่ยังไม่ถูกเปิดออกมา การปนเปื้อนไปถึงไหน มีความซับซ้อนของปัญหา ขณะนี้เชื่อว่าเกิดจากเหมืองแร่ทองคำและเหมืองแร่หายากในรัฐฉาน พม่า  แต่จำนวนเท่าไหร่ไม่ทราบที่ก่อมลพิษแม่น้ำกก  ระดับการทำเหมืองระดับใด มีโรงแต่งแร่ทองแล้วหรือยัง  ซึ่งจะใช้สารเคมีในการสกัดนำสินแร่มาใช้มากกว่าเปิดพื้นที่เหมือง มลพิษในน้ำจะไหลไปเรื่อยตามกระแสน้ำ โลหะหนักไม่เหมือนสารอินทรีย์ระเหยง่าย หรือ VOCs สารโลหะอยู่ได้นานหลายปี และสะสมไปเรื่อยๆ “ ดร.เพ็ญโฉม กล่าว 

จากการที่รัฐบาลเตรียมตั้งคณะทำงานประสานความร่วมมือระหว่างประเทศเดินทางไปเมียนมา เพื่อตรวจสอบและหาแนวทางแก้ปัญหาร่วมกัน รวมถึงให้ความรู้ในการบริหารจัดการเหมืองที่ถูกต้อง ไม่ส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม  ผอ.มูลนิธิบูรณะนิเวศ แสดงทัศนะว่า คณะทำงานที่รัฐบาลจะจัดตั้งต้องเป็นตัวแทนรัฐบาลไทยที่มีอำนาจและตัดสินใจได้ในระดับหนึ่ง แม้หน่วยงานด้านความมั่นคงของประเทศจะเป็นหลัก แต่จำเป็นต้องมีตัวแทนสหสาขา ผู้เชี่ยวชาญด้านมลพิษ นักวิชาการ และภาคประชาชนที่เดือดร้อนจากสารพิษ

การเจรจาจะมีน้ำหนักมากขึ้น ถ้าประเมินความเสียหายทุกส่วนที่เกิดขึ้นแล้วในแม่น้ำกก แม่น้ำสาย และลุ่มน้ำสาขา ไปประกอบการเจรจา  มูลค่าความเสียหายทางเศรษฐกิจ  พื้นที่เพาะปลูก นาข้าว พืชไร่ พืชริมน้ำกก สถิติการเจ็บป่วยจากการสัมผัสน้ำ สัตว์ในแม่น้ำผิดปกติ  เศรษฐกิจการท่องเที่ยวหยุดชะงัก ยังไม่รวมที่มีการตั้งประเด็นว่า ในช่วงน้ำท่วมเชียงรายเมื่อปีที่แล้ว มวลน้ำและพายุโคลนที่เข้ามาถล่มเมืองครั้งนั้นมีสารพิษปนเปื้อนมาด้วยแล้วหรือไม่ ถ้าการเจรจาระหว่างไทย พม่า จีน ซึ่งพม่าให้บริษัทจีนทำกิจการเหมือง ไม่ได้ผล พม่าไม่ทำอะไรเลย แนวทางต่อไปอาจจะฟ้องศาลโลก ซึ่งหลายฝ่ายมองถึงกลไกนี้ด้วย

ผอ.มูลนิธิบูรณะนิเวศ ยกตัวอย่างกรณีคลิตี้ปนเปื้อน ซึ่งเป็นแม่น้ำสายเดียว กรมควบคุมมลพิษใช้งบฟื้นฟูมากกว่า 600 ล้านบาท เรื่องน้ำสำคัญมาก น้ำสำคัญต่อชีวิต ทั้งเกษตร ประมง ท่องเที่ยว ผลิตประปา ไม่รวมน้ำบ่อน้ำตื้น น้ำบาดาล หากไม่มีการจัดการจะไปถึงแน่ เห็นด้วยกับการจัดตั้งศูนย์ตรวจวัดถาวร เพราะปัญหานี้ยืดเยื้อและยาวนาน หากไม่รีบแก้ปัญหาแม่น้ำสองสายจะกลายเป็นพื้นที่ปนเปื้อนมลพิษใหญ่ที่สุดและเกินความสามารถในการฟื้นฟูเยียวยา การแก้ปัญหาไม่ง่าย แต่รัฐบาลต้องจริงจังการจัดการภัยพิบัติสิ่งแวดล้อมในอาเซียน กลุ่มอาเซียนทั้งหมดให้ความสำคัญกับสิ่งแวดล้อมและความปลอดภัยต่อประชาชนน้อยไป

“ วันนี้คนเชียงรายเดือดร้อน ระบบนิเวศเสียหาย ไม่รู้จะเสียหายนานแค่ไหน กระจายอีกเท่าไหร่  หากยุติไม่ได้จากแม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำลวก จะลามไปถึงแม่น้ำโขง กลายเป็นพื้นที่ปนเปื้อนมลพิษที่ใหญ่ที่สุด  การปกปิดข้อมูลสร้างความเสียหายใหญ่โต เรียกร้องให้รัฐบาลไทยจัดการปัญหา ทำให้ข้อสงสัยกระจ่าง หาข้อมูลสิ่งที่เกิดขึ้นกับแม่น้ำกก เกิดจากสาเหตุอะไร อย่าแก้ไขปัญหาด้วยการสร้างฝาย  ไม่ใช่วิธีแก้ ถ้าเกิดจากเหมืองจริงต้องจัดการปัญหาตั้งแต่ต้นทาง จัดการการแพร่กระจายที่แหล่งกำเนิดมลพิษ การสร้างฝายอาจทำให้การกระจายตัวมลพิษเพิ่มขึ้น “ ดร.เพ็ญโฉม กล่าว

ส่วนข้อเรียกร้องต่อมาปัญหานี้นักวิชาการด้านมลพิษย้ำเกินกำลังชาวเชียงราย กลไกของอนุภูมิภาคลุ่มน้ำโขงต้องหยิบยกเรื่องมลพิษเป็นประเด็นเร่งด่วนหารือ เป็นความร่วมมือระหว่างประเทศ และจีนต้องมีบทบาทสำคัญ ถ้าจีนไม่เกี่ยวข้อง รัฐบาลจีนต้องปฏิเสธ แต่ถ้าเกี่ยวข้องรัฐบาลจีนต้องเข้ามาเยียวยา พม่าก็เช่นกัน  รัฐบาลต้องทำให้เกิดกลไกแก้ปัญหาร่วม 3 ประเทศ ถ้าทุกคนไม่ช่วยกัน   ความเดือดร้อนรุนแรงจะมากขึ้น อย่าปล่อยให้มรดกสารพิษตกทอดรุ่นลูกหลาน ถ้าไม่รีบแก้ไขพื้นที่เชียงราย  4 -5 ลุ่มน้ำ จะเป็นแหล่งมลพิษขนาดใหญ่ในประวัติการณ์

ดร.สืบสกุล  กิจนุกร อาจารย์สำนักนวัตกรรมทางสังคม มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง กล่าวว่า ชาวเชียงรายไม่พอใจกับสถานการณ์ที่เกิดขึ้น แม่น้ำกกเต็มไปด้วยสารโลหะหนักปนเปื้อนเกินค่ามาตรฐาน เช่น สารหนู ลูกหลานถูกห้ามเล่นแม่น้ำกกแม่น้ำสาย เกษตรกรวิตกกังวลว่าน้ำที่ใช้ทำการเกษตรได้ปนเปื้อนสู่ผลผลิตแล้วหรือยัง ชาวประมงต้องยุติการจับปลาอย่างสิ้นเชิงทั้งที่เป็นแหล่งอาหารและแหล่งรายได้ของชุมชน ผู้ประกอบการแพริมน้ำแม่อาย จ.เชียงใหม่และอำเภอเมือง จ.เชียงราย ต้องปิดกิจการ นักท่องเที่ยวไม่กล้ารับประทานอาหารแพริมน้ำ ผู้ใช้ประปาหวั่นใจว่า น้ำประปาที่ใช้น้ำดิบจากแม่น้ำกกและแม่น้ำสายปนเปื้อนสารโลหะหรือไม่  มูลเหตุทั้งหมดเกิดจากการเปิดหน้าดินอย่างมหาศาลในเขตต้นน้ำกกและแม่น้ำสายมในประเทศเพื่อนบ้านเพื่อทำกิจการเหมืองแร่และกิจกรรมอื่นๆ 

ดร.สืบสกุล กล่าวต่อว่า ชาวเชียงรายต้องการให้รัฐบาลตั้งศูนย์ตรวจโลหะหนักจังหวัดเชียงราย เพื่อให้มีการตรวจคุณภาพน้ำอย่างสม่ำเสมอและต่อเนื่อง ทันเหตุการ์ณ์ที่เกิดขึ้น เพราะต้องติดตามระยะยาว สถาบันการศึกษาพร้อมทำงานตรงนี้ โดยชาวบ้านมีส่วนร่วม ต้องการให้รัฐบาลเจรจากับหลายฝ่าย ได้แก่ เมียนมาร์เจ้าของประเทศ กลุ่มชาติพันธุ์กองกำลังติดอาวุธ กองทัพว้า ประเทศจีน เนื่องจากมีบริษัทเอกชนจีนเข้าไปสัมปทานเรื่องการขนส่งแร่กลับไปประเทศจีน อาจจะต้องปรับปรุงเหมือนให้ได้มาตรฐานสิ่งแวดล้อม แต่จะแน่ใจได้อย่างไร การปรับปรุงจะไม่ก่อให้เกิดปัญหาอีก อีกทางเลือกเป็นการปิดเหมืองในเขตต้นน้ำอย่างถาวรและฟื้นฟูแม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำลวก  แม่น้ำโขง ให้กลับมาเหมือนเดิม