ต่อยอด! ติดอาวุธสมองป้องกัน ความเสี่ยงภัยบนโลกไซเบอร์

ผลสำรวจปี 2567 คนไทยใช้อินเทอร์เน็ตมากถึง 88% ของประชากรทั้งหมด และส่วนใหญ่ใช้งานนานเกือบ 8 ชั่วโมงต่อวัน แสดงให้เห็นว่าเราใช้เวลาเกือบ 1 ใน 3 ท่องโลกอินเทอร์เน็ต เมื่อดูมิติด้านการรู้เท่าทันสื่อ จากผลการสำรวจสถานภาพการรู้เท่าทันสื่อสารสนเทศและการเข้าใจดิจิทัลของประเทศไทย พบว่าคนไทยมีสถานภาพการรู้เท่าทันสื่อในระดับดี โดยสมรรถนะที่ควรส่งเสริมพัฒนาคือ การเข้าถึงดิจิทัล

อย่างไรก็ตาม เมื่อเจาะลึกทักษะด้านดิจิทัลพบว่า คนไทยกว่า 60% อยู่ในระดับที่ต้องพัฒนาทักษะด้านดิจิทัล  โดยเฉพาะกลุ่มเด็ก เยาวชน และผู้สูงอายุ และเป็นที่น่าสะท้อนใจอย่างยิ่งคือ UNESCO มีผลวิจัยเจาะลึกพบว่า  86% ของคนไทยถูกหลอกลวงบนโลกไซเบอร์ และมีเพียง 17% ของประเทศในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่ลดความเสี่ยงด้านความปลอดภัยทางไซเบอร์ได้

ดังนั้น เมื่อเร็วๆ นี้ สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) จึงต้องสานพลังภาคีทุกภาคส่วนเร่งสร้างภูมิคุ้มกันทางดิจิทัล พร้อมรับมือกับความท้าทายในโลกยุคใหม่ โดย นพ.พงศ์เทพ วงศ์วัชรไพบูลย์ ผู้จัดการ สสส. ระบุว่า ความร่วมมือของภาคี 30 หน่วยงานครั้งนี้จัดใหญ่ที่สุดเป็นครั้งแรก เพื่อร่วมกันวางแผนให้คนไทยใช้สื่ออย่างปลอดภัย ซึ่งถือเป็นภารกิจที่สอดคล้องตามพันธสัญญาที่ยูเนสโกกำหนดให้มีการจัดงาน Global Media Information Literacy Week ในช่วงเดือนตุลาคมของทุกปี

ทั้งนี้ องค์กรและเครือข่ายที่ร่วมกันระดมสมองประกอบด้วย สถาบันสื่อเด็กและเยาวชน (สสย.), กองทุนพัฒนาสื่อปลอดภัยและสร้างสรรค์, คณะครุศาสตร์อุตสาหกรรมและเทคโนโลยี มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี (มจธ.) และภาคีองค์กรจากหลายจังหวัด  ภายใต้งาน “สัปดาห์การรู้เท่าทันสื่อ สารสนเทศ และดิจิทัล 2567” หรือ “MIDL Week 2024” บนแนวคิด “A(m)I Connext? พลเมืองสื่อ: เชื่อมโยงสู่โลกอนาคตที่เปลี่ยนแปลง” ที่อาคาร Knowledge Exchange  for Innovation Center กรุงเทพมหานคร

ในฐานะประธานของการจัดงาน นพ.พงศ์เทพ เปิดเผยว่า UNESCO ให้ข้อแนะนำดีๆ ในการแบ่งปันเรื่องดีๆ โดยเฉพาะภาครัฐมีบทบาทจัดการสื่อที่ไม่ปลอดภัย เชื่อมโยงการทำงานกับหน่วยงานต่างประเทศ เป็นการทำงานร่วมมือกัน ด้วยการใช้องค์ความรู้ในยุคสมัยที่เปลี่ยนแปลงไป เน้นกลุ่มเปราะบางที่น่าเป็นห่วง ทั้งนี้ปัญหาที่เกิดขึ้นจาก The Icon เป็นกระบวนการอบรมการขายตรงเป็นร้อยคน คัดเลือกเหยื่อ 1-2 คนที่มีความเปราะบาง รู้ไม่เท่าทันสื่อ มีฐานะดี มิจฉาชีพจู่โจมหลอกโอนเงินก้อนโต เหยื่อบางรายหมดตัวถึงขั้นฆ่าตัวตาย ส่วนคนที่มีภูมิต้านทานที่ดีก็รอดพ้น จึงเป็นโจทย์ที่ท้าทายร่วมกันป้องกันกลุ่มเปราะบางตกเป็นเหยื่อมิจฉาชีพ

“สสส.มุ่งสร้างระบบนิเวศสื่อที่เอื้อต่อการสร้างวิถีสุขภาวะ 4 มิติ ด้วยการพัฒนาคนให้เป็นพลเมืองที่รู้เท่าทันสื่อ เป็นผู้ใช้ ผู้ผลิต และผู้เผยแพร่สื่อที่มีคุณภาพ ควบคู่ไปกับการส่งเสริมให้เกิดสภาพแวดล้อมที่จะช่วยผลักดันให้เกิดเป็นระบบนิเวศสื่อสุขภาวะ เช่น การพัฒนากลไกสื่อสารสุขภาวะและเฝ้าระวังตรวจสอบสื่ออย่างมีส่วนร่วม การจัดการความรู้ การขับเคลื่อนกลไกเชิงนโยบายระดับชุมชนและสังคมที่เอื้อต่อวิถีชีวิตสุขภาวะ การจัดงานครั้งนี้มีหมุดหมายสำคัญคือ การแสดงพลังที่เข้มแข็งของเครือข่ายที่ทำงานด้านการรู้เท่าทันสื่อ เป็นพื้นที่ในการสร้างและพัฒนาองค์ความรู้ร่วมกัน ซึ่งจะเป็นส่วนหนึ่งที่ช่วยนำพาสังคมไทยไปสู่นิเวศสื่อสุขภาวะ ที่พลเมืองทุกคนอยู่ร่วมกับโลกของการสื่อสารและความก้าวหน้าอย่างไม่หยุดยั้งได้อย่างปลอดภัย” นพ.พงศ์เทพกล่าว

น.ส.เข็มพร วิรุณราพันธ์ ผู้จัดการมูลนิธิส่งเสริมสื่อเด็กและเยาวชน เปิดเผยเพิ่มเติมว่า ภาคี 30 หน่วยงานร่วมกันป้องกันเฝ้าระวังข่าวลวง เพื่อสร้างพลเมืองใช้สื่ออย่างสมดุลบนโลกเสมือนจริง เป็นการใช้สื่ออย่างสร้างสรรค์เพื่อให้ชีวิตสมดุล ปัญหาใหญ่ของภัยออนไลน์ที่กระทบต่อเด็กและเยาวชน คือ การพนันและการล่อลวง ซึ่งการสร้างทักษะด้านการรู้เท่าทันสื่อของเด็กและเยาวชนในหลักสูตรการศึกษายังไม่เป็นไปตามแผนการปฏิรูป จากสถานการณ์นี้จึงเป็นที่มาของแนวคิดการจัดงาน MIDL Week 2024 ที่เชื่อมร้อยไปกับประเด็นการรู้เท่าทันสื่อในระดับสากล มุ่งสร้างความตระหนักและส่งเสริมความสามารถของคนทุกกลุ่มวัย ให้มีทักษะการคิดวิเคราะห์และการสร้างสรรค์สื่อเพื่อสร้างสังคมสุขภาวะ

ดร.สรวงมณฑ์ สิทธิสมาน ประธานอนุกรรมการเกี่ยวกับการเฝ้าระวังสื่อที่ไม่ปลอดภัยและไม่สร้างสรรค์ กองทุนพัฒนาสื่อปลอดภัยและสร้างสรรค์ ชี้แจงว่า การรู้เท่าทันสื่อเป็นปัญหาใหญ่มากในระดับโลก ต่างคนต่างทำไม่ได้แล้ว ต้องทำงานอย่างบูรณาการ ยกระดับความรู้เท่าทันโลกที่มีการเปลี่ยนแปลง มีมิติซับซ้อนมากขึ้น กระจายความรู้ไปต่างจังหวัด ไม่ให้ความรู้กระจุกตัวอยู่เพียงแค่ในกรุงเทพฯ เราต้องทำให้ MIDL ทำกันอย่างคู่ขนานในต่างจังหวัดด้วย ขณะนี้กองทุนสื่อและภาคีจัดทำข้อมูลแบบรวมศูนย์ แกนนำแต่ละภูมิภาคนำองค์ความรู้ไปใช้ด้วยเป็นภารกิจสำคัญ สถาบันเทคโนฯ ธนบุรี คณะครุศาสตร์อุตสาหกรรมฯ มีองค์ความรู้ผลิตสื่อ จัดการเรียนรู้ รู้เท่าทันสื่อ จะขยายความสามารถบทเรียนรู้อย่างดีให้เยาวชนในสังคมได้ “ผู้สูงวัยน่าเป็นห่วงที่สุดเพราะไม่ชำนาญการใช้สื่อออนไลน์ ต้องใช้กฎหมายหนุนเสริม”

งานครั้งนี้เป็นการนำจุดแข็งของแต่ละภาคีมาร่วมรณรงค์ให้ไทยเป็นสังคมของการรู้เท่าทันสื่อ รวมถึงการหาแนวทางเพื่อให้การรู้เท่าทันสื่อสอดคล้องกับสถานการณ์สังคมและโลก ซึ่งคณะอนุกรรมการเกี่ยวกับการเฝ้าระวังสื่อที่ไม่ปลอดภัยฯ ได้นำประเด็นเรื่อง “รู้จัก รู้ใช้ รู้ทันสื่อ เพื่อขับเคลื่อนสังคม” ที่ทำงานร่วมกับภูมิภาคมาถอดบทเรียน พร้อมแลกเปลี่ยนแนวทางการขับเคลื่อนงานรู้เท่าทันสื่อร่วมกัน นอกจากนี้ ยังมีโมเดลสำหรับเด็กเล็กเรื่อง “สภาพแวดล้อมเชิงบวกในศูนย์พัฒนาเด็กเล็กกับการส่งเสริมการรู้เท่าทันสื่อในเด็กปฐมวัย” ที่ขับเคลื่อนร่วมกับภูมิภาคมานำเสนอด้วย จากการทำงานที่ผ่านมาเห็นได้ชัดเจนว่า การทำงานร่วมกับภูมิภาคสำคัญมาก เพราะเรื่องการรู้เท่าทันสื่อจะต้องร่วมมือกันทุกภาคส่วน ทั้งภาครัฐ ภาคเอกชน ท้องถิ่น ภาคประชาสังคม สถาบันการศึกษา หรือแม้กระทั่งสื่อมวลชนก็สำคัญเช่นกัน.

พลเมืองโลกในยุคดิจิทัลและการเท่าทันสื่อในยุคโลกผันผวน

บทบาทของการรู้เท่าทันสื่อสารสนเทศ (MIL) คุณมีความเสี่ยงที่จะถูกชักจูงหรือไม่? ย้อนกลับไปในปี 2555 เฟซบุ๊กได้ทำการทดลองกับผู้ใช้ 7 แสนคน โดยทดสอบว่า เฟซบุ๊กสามารถชักจูงอารมณ์ของผู้ใช้ผ่านทางฟีดข่าวได้หรือไม่ ปรากฏว่ามันทำได้ เฟซบุ๊กไม่ได้ขอความยินยอมจากผู้ใช้ก่อนที่จะทำการทดลองนี้ จากนั้น 1 ทศวรรษต่อมา งานวิจัยชี้ให้เห็นว่าผู้คนเชื่อถือใบหน้าที่ถูกสร้างขึ้นด้วยเทคโนโลยีดีปเฟกมากกว่าใบหน้าจริง

MIL คืออะไร? ยูเนสโกเป็นหน่วยงานเดียวของสหประชาชาติที่มีพันธกิจด้านการรู้เท่าทันสื่อและสารสนเทศ MIL ประเด็นสำคัญในเอเชียตะวันออกเฉียงและคนไทย ประชากรที่เน้นการใช้งานมือถือเป็นหลักมากกว่า 80% ของประชากรในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ใช้สมาร์ทโฟนในการเข้าถึงอินเทอร์เน็ต ความไม่ไว้วางใจในข่าวสารแบบดั้งเดิม 67% ของคนไทยไม่ไว้วางใจข่าวแบบดั้งเดิม โดยนิยมใช้สื่อออนไลน์มากกว่า

ความเสี่ยงต่อการถูกหลอกลวงสูง 86% ของประชากรไทยเคยประสบกับการหลอกลวง ความเสี่ยงด้านความปลอดภัยทางไซเบอร์ที่สูง มีเพียง 17% ของประเทศในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่สามารถลดความเสี่ยงด้านความปลอดภัยทางไซเบอร์ได้อย่างสมบูรณ์ ยูเนสโกจัดการประชุมดำเนินการวิจัยและเผยแพร่เครื่องมือต่างๆเพื่อสร้างความเข้าใจเกี่ยวกับโลกที่เปลี่ยนแปลงของเรา   แพลตฟอร์มสำหรับความรู้ข้อมูลเชิงลึกจากผู้เชี่ยวชาญ และแนวปฏิบัติที่ดีเกี่ยวกับจริยธรรมและการกำกับดูแลปัญญาประดิษฐ์ MIL ไม่ใช่ยาครอบจักรวาล แม้แต่ผู้ที่เตรียมพร้อมที่สุดยังเสี่ยงต่อข้อมูลที่ผิดพลาด การบิดเบือนข้อมูลและภัยคุกคามด้านความปลอดภัยทางไซเบอร์ ทุกการคลิกมีส่วนในการสร้างโลกดิจิทัลของคุณ

5 วิธีที่คุณจะสามารถสนับสนุน MIL ได้ จัดกิจกรรมเกี่ยวกับการรู้เท่าทันสื่อและสารสนเทศในมือของคุณ ผลักดันให้มีการบรรจุหัวข้อที่เกี่ยวกับ MIL ในมหาวิทยาลัย เข้าร่วมเป็นสมาชิกของพันธมิตรระดับโลกด้านความร่วมมือเกี่ยวกับ MIL (GAPMIL) และเข้าร่วมการอภิปรายออนไลน์ ส่งเสริมสิ่งพิมพ์และการดำเนินงานของยูเนสโก เรียกร้องให้องค์กรและบริษัทต่างๆ ปกป้องสิทธิทางดิจิทัล ความเป็นพลเมืองโลกในยุคดิจิทัล บทบาทของการรู้เท่าทันสื่อและสารสนเทศ (MIL).

Joseph Hincks

ผู้เชี่ยวชาญด้านสื่อและการสื่อสาร

UNESCO ประจำประเทศไทย