'แม่สมปอง' ทวงคืนความเป็นธรรมน้ำมูล 36 ปีแช่แข็ง 'พลังงาน-ธนาคารโลก' ยื้อเวลารับผิดชอบ

รัฐแช่แข็งปัญหาปากมูล 36 ปี ขบวนเคลื่อนไหวผู้หญิงนักปกป้องสิทธิมนุษยชนในประเทศไทย ออกแถลงการณ์  กระทุ้งกระทรวงพลังงานและธนาคารโลกยุติการยื้อเวลา เร่งรับรองสิทธิและเยียวยาผู้ได้รับผลกระทบจากเขื่อนปากมูลอย่างเป็นธรรมและเร่งด่วนที่สุด

20 ก.ย.2569 – ผู้สื่อข่าวรายงานว่า กลุ่มประชาชนในนาม ขบวนเคลื่อนไหวผู้หญิงนักปกป้องสิทธิมนุษยชนในประเทศไทย ออกแถลงการณ์  เรียกร้องให้กระทรวงพลังงานและธนาคารโลกยุติการยื้อเวลา เร่งรับรองสิทธิและเยียวยาผู้ได้รับผลกระทบจากเขื่อนปากมูลอย่างเป็นธรรมและเร่งด่วนที่สุด

โดยระบุว่า กว่า 36 ปีแล้วที่เขื่อนปากมูล จังหวัดอุบลราชธานี ได้ส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศแม่น้ำมูล แหล่งทำมาหากิน และวิถีชีวิตของประชาชนลุ่มน้ำมูล ขณะที่พี่น้องผู้ได้รับผลกระทบต้องต่อสู้เรียกร้องให้รัฐรับรองสิทธิและแก้ไขปัญหามาอย่างต่อเนื่องยาวนาน

จนกระทั่งวันที่ 12 มีนาคม 2569 คณะอนุกรรมการที่เกี่ยวข้องมีมติรับรองผู้ได้รับผลกระทบจำนวน 1,632 ครอบครัว นี่คือผลจากการต่อสู้อันยาวนานของผู้หญิงและประชาชนที่ต้องใช้เวลาหลายสิบปีเพื่อพิสูจน์ผลกระทบที่เกิดขึ้นกับชีวิต ครอบครัว และชุมชนของตนเอง

36 ปีที่ผ่านมาเป็นประวัติศาสตร์ของผู้หญิงและประชาชนที่ลุกขึ้นปกป้องแม่น้ำ ปกป้องฐานชีวิต และต่อสู้เพื่อสิทธิในการกำหนดอนาคตของตนเอง

ขบวนผู้หญิงนักปกป้องสิทธิมนุษยชน ขอยืนหยัดเคียงข้าง แม่สมปอง เวียงจันทร์ และคณะกรรมการชาวบ้านเพื่อฟื้นฟูชีวิตและชุมชนลุ่มน้ำมูล (ช.ช.ช.)รวมถึงพี่น้องผู้ได้รับผลกระทบทุกคน ที่ยังคงเรียกร้องให้สิทธิที่ได้รับการรับรองนำไปสู่การเยียวยาและความเป็นธรรมอย่างแท้จริง

ตลอดประวัติศาสตร์การต่อสู้ของปากมูล ผู้หญิงจำนวนมากไม่ได้เป็นเพียง “ผู้ได้รับผลกระทบ” แต่เป็นนักปกป้องสิทธิมนุษยชน เป็นผู้จัดตั้งชุมชน นำการเคลื่อนไหว เจรจากับรัฐ ปกป้องแม่น้ำ ดูแลครอบครัวและชุมชน และรักษาความทรงจำของการต่อสู้ให้ส่งต่อจากรุ่นสู่รุ่น

เบื้องหลังการชุมนุมและโต๊ะเจรจาที่สังคมมองเห็น ยังมีงานดูแลอีกมหาศาลที่มักไม่ถูกมองเห็น ทั้งการดูแลผู้คน การทำอาหาร การประคับประคองครอบครัว การรักษาความสัมพันธ์ในชุมชน และการทำให้ผู้คนยังสามารถยืนหยัดต่อสู้ร่วมกันได้

งานเหล่านี้คือส่วนหนึ่งของการสร้างขบวนประชาชน และผู้หญิงเหล่านี้คือผู้สร้างประวัติศาสตร์การต่อสู้ของปากมูล

ดังนั้น เสียงของผู้หญิงนักปกป้องสิทธิฯและประชาชนผู้ได้รับผลกระทบต้องอยู่ในทุกพื้นที่ที่มีการตัดสินใจเกี่ยวกับชีวิต ดูแลแม่น้ำ และอนาคตของพวกเขา

เจ้าของปัญหาต้องมีสิทธิพูด

ผู้ได้รับผลกระทบต้องมีอำนาจร่วมตัดสินใจ

และไม่มีผู้ได้รับผลกระทบกลุ่มใดควรถูกกีดกันออกจากการกำหนดทางออกของชีวิตตนเอง

เมื่อประชาชนต่อสู้มาหลายทศวรรษจนมีการรับรองผู้ได้รับผลกระทบแล้ว 1,632 ครอบครัว สิ่งที่ต้องเกิดขึ้นต่อจากนี้คือ การแก้ไขปัญหา ไม่ใช่การทำให้ประชาชนต้องกลับไปเริ่มต้นพิสูจน์ความเดือดร้อนของตนเองอีกครั้ง

แต่ในขณะเดียวกัน 1,632 ครอบครัวต้องไม่กลายเป็นเส้นปิดประตูความเป็นธรรม

ตลอดระยะเวลา 36 ปี มีผู้ได้รับผลกระทบที่เสียชีวิตไปก่อนจะได้เห็นความเป็นธรรม มีผู้สูงอายุที่ไม่สามารถฝ่ากระบวนการราชการอันซับซ้อน มีประชาชนที่หมดแรงจากกระบวนการพิสูจน์สิทธิและการรอคอยที่ยืดเยื้อ และยังมีชุมชนท้ายน้ำที่เผชิญความเสียหายของระบบนิเวศอย่างต่อเนื่อง แต่อาจไม่อยู่ภายใต้เกณฑ์ผู้ประกอบอาชีพประมงที่รัฐกำหนด

การรอคอย 36 ปีต้องไม่กลายเป็นเหตุให้คนที่รอไม่ไหว ถูกทำให้หายไปจากความยุติธรรม

รัฐไทยต้องยุติการยื้อเวลา

ขบวนเคลื่อนไหวผู้หญิงนักปกป้องสิทธิมนุษยชน เรียกร้องให้รัฐบาลไทยและกระทรวงพลังงานเร่งดำเนินการแก้ไขปัญหาอย่างเป็นรูปธรรม

หนึ่ง การประชุมคณะกรรมการแก้ไขปัญหาเขื่อนปากมูล วันที่ 21 กันยายน 2569 ต้องนำไปสู่การตัดสินใจที่ชัดเจน พร้อมกรอบเวลาดำเนินการที่ตรวจสอบได้ สิทธิที่ได้รับการรับรองแล้วต้องนำไปสู่การเยียวยาอย่างเร่งด่วนที่สุด ไม่ใช่การรอคอยรอบใหม่

สอง กระบวนการแก้ไขปัญหาต้องยึดประชาชนเจ้าของปัญหาเป็นศูนย์กลาง รับรองการมีส่วนร่วมอย่างมีความหมายของผู้ได้รับผลกระทบทุกกลุ่ม โดยเฉพาะผู้หญิงนักปกป้องสิทธิมนุษยชนซึ่งเป็นกำลังสำคัญของการต่อสู้มาอย่างต่อเนื่อง เจ้าของปัญหาต้องมีสิทธิกำหนดผู้แทนและมีอำนาจร่วมกำหนดทางออก ไม่มีผู้ได้รับผลกระทบกลุ่มใดควรถูกกีดกันออกจากกระบวนการตัดสินใจ

สาม รัฐบาลต้องเร่งเยียวยาผู้ได้รับผลกระทบ 1,632 ครอบครัวที่ได้รับการรับรองแล้ว พร้อมเปิดกระบวนการที่เป็นธรรมสำหรับผู้ได้รับผลกระทบที่ตกหล่น รวมถึงครอบครัวของผู้ที่เสียชีวิตก่อนเห็นความเป็นธรรม ผู้สูงอายุ ผู้ที่ไม่สามารถผ่านกระบวนการราชการอันยืดเยื้อ และชุมชนท้ายน้ำที่ยังเผชิญผลกระทบจากความเสียหายของระบบนิเวศ การเยียวยาต้องไม่ถูกจำกัดด้วยกฎเกณฑ์ที่ไม่ยุติธรรมจนทำให้ความเสียหายที่เกิดขึ้นจริงถูกทำให้มองไม่เห็น

สี่ ความรับผิดชอบของรัฐต้องไปไกลกว่าค่าชดเชย ต้องรวมถึงการฟื้นฟูวิถีชีวิต ฐานทรัพยากร และระบบนิเวศแม่น้ำมูล ตลอดจนพิจารณาข้อเสนอเรื่องการเปิดประตูเขื่อนปากมูลตลอดปีอย่างจริงจัง บนฐานของงานศึกษา องค์ความรู้ของชุมชน และสิทธิของประชาชนในการกำหนดอนาคตของแม่น้ำ

ก่อนกลับมาพูดถึงอนาคต ธนาคารโลกต้องรับผิดชอบต่ออดีตที่ยังไม่จบ

เขื่อนปากมูลไม่ได้เกิดขึ้นจากการตัดสินใจของรัฐไทยโดยลำพัง ธนาคารโลกเป็นผู้ให้เงินกู้แก่โครงการพัฒนาระบบไฟฟ้าของประเทศไทยซึ่งมีเขื่อนปากมูลเป็นส่วนหนึ่ง และมีบทบาทในการประเมิน อนุมัติ และติดตามโครงการ

วันที่ 12–18 ตุลาคม 2569 ธนาคารโลกและกองทุนการเงินระหว่างประเทศจะกลับมาจัดการประชุมประจำปีที่กรุงเทพฯ เพื่อพูดถึงการลงทุน การสร้างงาน การเติบโต และอนาคตของการพัฒนา

แต่ก่อนที่ธนาคารโลกจะกลับมาประเทศไทยเพื่อพูดถึงอนาคต ธนาคารโลกต้องรับผิดชอบต่อผลของการพัฒนาที่ตนมีส่วนสนับสนุนในอดีต และที่ยังคงดำรงอยู่ในชีวิตของประชาชนจนถึงปัจจุบัน

ขบวนผู้หญิงนักปกป้องสิทธิมนุษยชนจึงเรียกร้องว่า ก่อนการประชุมประจำปีเดือนตุลาคม 2569 ธนาคารโลกต้องแสดงความรับผิดชอบต่อกรณีเขื่อนปากมูลอย่างเป็นรูปธรรม

หนึ่ง ธนาคารโลกต้องยอมรับความรับผิดชอบต่อบทบาทของตนในโครงการเขื่อนปากมูลอย่างเป็นทางการ ทั้งในฐานะผู้ให้เงินกู้และสถาบันที่มีส่วนในการประเมิน อนุมัติ และติดตามโครงการ การปิดเงินกู้ไม่อาจหมายถึงการปัดความรับผิดชอบ ในขณะที่ผลกระทบต่อประชาชนและระบบนิเวศยังไม่ได้รับการแก้ไข

สอง ธนาคารโลกต้องร่วมรับผิดชอบต่อการเยียวยาและฟื้นฟูอย่างเป็นรูปธรรม ไม่ใช่เพียงจัดเวทีรับฟังความคิดเห็นหรือทบทวนบทเรียน แต่ต้องร่วมกับรัฐบาลไทยจัดให้มีกลไกและทรัพยากรสำหรับการเยียวยาผู้ได้รับผลกระทบ การฟื้นฟูฐานชีวิต และการฟื้นฟูระบบนิเวศแม่น้ำมูล โดยผู้หญิงและประชาชนผู้ได้รับผลกระทบต้องมีอำนาจร่วมกำหนดรูปแบบและมาตรการเยียวยา

สาม ความรับผิดชอบต้องไม่ทิ้งคนที่ตกหล่นจากระบบ ต้องครอบคลุมทั้งผู้ได้รับผลกระทบ 1,632 ครอบครัวที่ได้รับการรับรองแล้ว และมีกระบวนการให้ความเป็นธรรมแก่ครอบครัวของผู้ที่เสียชีวิตก่อนเห็นการเยียวยา ผู้สูงอายุ ผู้ที่ถูกกระบวนการอันยืดเยื้อทำให้ไม่สามารถเดินเรื่องต่อ และชุมชนท้ายน้ำที่ยังเผชิญความเสียหายของระบบนิเวศ

สี่ ธนาคารโลกต้องเปิดเผยต่อสาธารณะว่าบทเรียนจากปากมูลได้เปลี่ยนนโยบาย มาตรฐานความรับผิดชอบ และวิธีการให้เงินทุนของธนาคารโลกอย่างไร และต้องแสดงให้เห็นว่าการลงทุนและโครงการพัฒนาใหม่ ๆ จะไม่ทำให้ประชาชนต้องสูญเสียแม่น้ำ ที่ดิน ทรัพยากร และฐานชีวิต แล้วถูกทิ้งให้ต่อสู้เพื่อความเป็นธรรมอีกหลายสิบปี

เราไม่ได้เรียกร้องเวทีรับฟังความคิดเห็นอีกหนึ่งเวที เราเรียกร้องความรับผิดชอบที่โปร่งใสจากธนาคารโลก

การประชุมประจำปีของธนาคารโลกและกองทุนการเงินระหว่างประเทศที่กรุงเทพฯ ไม่ควรดำเนินไปราวกับประเทศไทยเป็นเพียงเวทีสำหรับประกาศวิสัยทัศน์การพัฒนาครั้งใหม่ โดยไม่เผชิญกับผลของการพัฒนาในอดีตที่ยังดำรงอยู่ และผลจากนโยบายการพัฒนาในปัจจุบันที่ผู้หญิง ประชาชนและชุมชนยังต้องเป็นผู้จ่ายต้นทุน

ก่อนพูดถึงการพัฒนาครั้งใหม่ ต้องตอบต่อความเสียหายจากการพัฒนาครั้งเก่า

ก่อนพูดถึงการเติบโต ต้องตอบว่าใครเป็นคนจ่ายต้นทุน

ก่อนพูดถึงอนาคต ต้องรับผิดชอบต่ออดีตที่ยังดำรงอยู่ในชีวิตของประชาชน

ปากมูลจึงไม่ใช่เพียงเรื่องของเขื่อนหนึ่งแห่ง แต่ทำให้เราต้องถามคำถามพื้นฐานต่อแบบแผนการพัฒนาว่า

ใครมีอำนาจกำหนดว่าการพัฒนาคืออะไร

ใครได้รับประโยชน์

ใครเป็นผู้จ่ายต้นทุน

และเมื่อการพัฒนาสร้างความเสียหาย ใครต้องรับผิดชอบ

สำหรับ ขบวนเคลื่อนไหวผู้หญิงนักปกป้องสิทธิมนุษยชน ความยุติธรรมของปากมูลไม่ใช่เพียงค่าชดเชย

ความยุติธรรมคือ การฟื้นฟูแม่น้ำ คืนฐานชีวิต รับรองสิทธิของผู้ได้รับผลกระทบ คืนอำนาจการตัดสินใจให้ประชาชนผู้ได้รับผลกระทบและทำให้ทั้งรัฐไทยและธนาคารโลกที่มีส่วนสนับสนุนโครงการต้องรับผิดชอบต่อผลที่เกิดขึ้น

ความยุติธรรมยังหมายถึงการเคารพอำนาจในการตัดสินใจของผู้หญิงและประชาชนไม่ใช่เพียงในฐานะผู้ได้รับผลกระทบหรือผู้รอรับการเยียวยา แต่ในฐานะ นักปกป้องสิทธิมนุษยชน ผู้จัดตั้ง ผู้ดูแลชีวิต ผู้ดูแลแม่น้ำ ผู้สร้างขบวน และผู้มีอำนาจกำหนดอนาคต

36 ปีนานเกินพอ

รัฐไทยต้องยุติการยื้อเวลา

ธนาคารโลกต้องรับผิดชอบก่อนกลับมาพูดถึงอนาคตของการพัฒนาที่กรุงเทพฯ

คนที่เสียชีวิตต้องไม่ถูกลืม คนที่ตกหล่นต้องไม่ถูกทิ้ง

สิทธิที่ได้รับการรับรองต้องนำไปสู่ความเป็นธรรม

และผู้หญิงกับประชาชนผู้ดูแลแม่น้ำต้องมีอำนาจกำหนดอนาคตของตนเอง

ด้วยความเชื่อมั่นในพลังของผู้หญิงนักปกปัองสิทธิมนุษยชนพลังของประชาชน และความยุติธรรมทางสิ่งแวดล้อม.