สำรวจ'คลองสาน'ย่านริมน้ำเก่า มรดกวัฒนธรรมที่ฝังในพื้นที่

ย่านคลองสานหนึ่งในย่านริมแม่น้ำเจ้าพระยาที่เก่าแก่และมีประวัติศาสตร์ลึกซึ้งที่สุดของกรุงเทพมหานคร เป็นพื้นที่นำร่องสำคัญของโครงการศิลปะกาละ-เทศะ (Of Times and Place) แพลตฟอร์มศิลปะเชิงวิจัย ซึ่งจะจัดนิทรรศการศิลปะ กิจกรรมชุมชน กิจกรรมทางการศึกษาต่อเนื่องหลายเดือนในหลายพื้นที่ทั่วย่านคลองสานด้วยหัวข้อ “ฟากขะโน้น : The Other Side”  ภายใต้ความร่วมมือวารินแล็บ โนแมด กับสถาบันไทยศึกษา จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย 

 “ฟากขะโน้น : The Other Side” ปักหมุดจะจัดขึ้นตั้งแต่วันที่ 10 ธันวาคม 2569 ถึงสิ้นเดือนกุมภาพันธ์ 2570 โดยรวบรวมศิลปินไทยและนานาชาติกว่า 30 คน เพื่อสำรวจประวัติศาสตร์ของย่าน การเปลี่ยนแปลงในปัจจุบัน และสิ่งที่อาจได้รับหรือสูญเสียไปท่ามกลางการพัฒนาเมืองที่ยังคงขยายตัวอย่างต่อเนื่อง

คลองสานอยู่ในจุดของการเปลี่ยนผ่านที่มองเห็นได้อย่างชัดเจน ครั้งหนึ่งย่านนี้เป็นพื้นที่พหุวัฒนธรรม มีชุมชนการค้าหลายเชื้อชาติ สถาบันทางศาสนา และบ้านเรือนที่สืบทอดมายาวนานหลายชั่วอายุคน แต่ปัจจุบันย่านนี้กำลังถูกหล่อหลอมใหม่โดยการพัฒนาเมือง การเปลี่ยนแปลงทางประชากร และความท้าทายที่พบได้ในย่านริมแม่น้ำของกรุงเทพฯ ที่กำลังเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว 

สุคนธ์ทิพย์ นาคเกษม ผู้ก่อตั้งวารินแล็บ โนแมด และผู้อำนวยการและภัณฑารักษ์ร่วมของโครงการ กล่าวว่า  ในฐานะคนทำงานด้านวัฒนธรรม เราต้องการสร้างแพลตฟอร์มที่เปิดโอกาสให้ชุมชนในย่านและคนกรุงเทพฯ ได้เดินช้าลง และหันมามองประวัติศาสตร์ที่อยู่ในตรอกซอกซอย ไม่เป็นที่รับรู้ในวงกว้าง แต่กลับเป็นสิ่งที่หล่อหลอมความรู้สึกของการอยู่อาศัยในพื้นที่แห่งนี้อย่างแท้จริง

รศ. ฤทธิรงค์ จิวากานนท์ ผู้อำนวยการสถาบันไทยศึกษา จุฬาฯ กล่าวว่า  สถาบันไทยศึกษาทำงานด้านการอนุรักษ์มรดกไทยมายาวนานกว่า 40 ปี โครงการ “ฟากขะโน้น : The Other Side” มุ่งสร้างความเข้าใจในมรดกทางวัฒนธรรมที่ฝังอยู่ในพื้นที่ สอดคล้องอย่างยิ่งกับพันธกิจของสถาบันในการรับใช้สังคม เรามองเห็นคุณค่าที่แท้จริงของความร่วมมือลักษณะนี้กับหน่วยงานที่ทำงานด้านศิลปวัฒนธรรม บทบาทของสถาบันไม่ได้มีเพียงการอนุรักษ์องค์ความรู้เท่านั้น แต่ยังมุ่งให้องค์ความรู้ถูกนำไปใช้ประโยชน์ในวงกว้างมากขึ้นด้วย

“ฟากขะโน้น : The Other Side” มีแนวคิดบนพื้นฐานของสี่เสาหลัก สะท้อนแนวทางทำงานทางวัฒนธรรมเชิงพื้นที่ของวารินแล็บ โนแมด  ประกอบด้วย มรดกทางวัฒนธรรม ขุดค้นและนำเสนอประวัติศาสตร์ด้านสถาปัตยกรรม ศาสนา และครอบครัวที่มีประวัติศาสตร์ยาวนานในย่านคลองสาน ,ชุมชน สร้างบทสนทนาระหว่างศิลปิน ผู้อยู่อาศัยในพื้นที่ และสถาบันในย่าน , ศิลปะร่วมสมัย ใช้ศิลปะเป็นเครื่องมือในการสร้างบทสนทนาเกี่ยวกับประวัติศาสตร์ท้องถิ่นผลกระทบของการพัฒนาต่อสิ่งแวดล้อม รวมทั้งสร้างสภาวะใหม่ในการสัมผัสพื้นที่ที่คุ้นเคย และสุขภาวะ ตระหนักว่าวัฒนธรรม ความทรงจำและความเชื่อมโยงระหว่างผู้คนเป็นองค์ประกอบสำคัญของชุมชนที่มีสุขภาวะที่ดีและน่าอยู่อาศัย  ทีมภัณฑารักษ์นำโดยนักรบ มูลมานัส ผู้อำนวยการศิลป์ ผู้มีวิสัยทัศน์ในการอ่านคลองสานผ่านประวัติศาสตร์และนำเสนอด้วยศิลปะร่วมสมัย ร่วมด้วย ดร.ไกรวุฒิ จุลพงศธร ภัณฑารักษ์ร่วม ดูแลส่วนภาพเคลื่อนไหว

หลายพื้นที่ในย่านคลองสานนำศิลปะเข้าไปอยู่ในสถานที่ที่แตกต่างและมีเอกลักษณ์หลายแห่งในย่าน แต่ละแห่งได้รับการคัดเลือกจากความสัมพันธ์อันเฉพาะเจาะจงกับประวัติศาสตร์หรือชีวิตชุมชนของย่าน อาทิ สถาบันจิตเวชศาสตร์สมเด็จเจ้าพระยา สถาบันจิตเวชแห่งแรกของไทย 

 วัดทองนพคุณ และ วัดทองธรรมชาติวรวิหารสร้างขึ้นในช่วงปลายอยุธยา สะท้อนรากฐานทางจิตวิญญาณและชุมชนอันลึกซึ้งของย่าน   โนแมด อาร์ต เรสซิเดนซี แบงค็อก พื้นที่ของวารินแล็บ โนแมด ในอาคารที่เคยเป็นโรงงานเย็บผ้า ซึ่งได้ปรับปรุงให้เป็นพื้นที่ศิลปะ ,ห้องสมุดเพื่อการเรียนรู้อนงคาราม

แหล่งเรียนรู้ของชุมชนที่มีคอลเลกชันเอกสารสำคัญทางประวัติศาสตร์  ,อุทยานเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี แปลงที่ดินทางประวัติศาสตร์ที่เคยเป็นที่พำนักของตระกูลบุนนาคและตระกูลนานา  พิกัดต่อมาเก๋งจีนทั่งง่วนฮะ โรงน้ำปลา 200 ปี สถานที่สำคัญทางสถาปัตยกรรมที่ได้รับการอนุรักษ์ไว้โดยครอบครัวเชื้อสายจีนที่ตั้งรกรากในย่านคลองสาน 

ตลอดช่วงเวลาโครงการ กิจกรรมด้านการศึกษากว่า 25 รายการจะจัดขึ้นในย่าน ไม่ว่าจะเวิร์กช็อปการทอผ้าอย่างยั่งยืน กิจกรรมดนตรีบำบัด กิจกรรมด้านอาหาร การบรรยายและเสวนา รวมถึงการเดินชมย่านแบบมีไกด์นำทาง มุ่งจุดประกายบทสนทนาด้านวัฒนธรรมและประวัติศาสตร์ของย่านผ่านศิลปะร่วมสมัย ในอนาคตจะขยายสู่ย่านอื่นๆ ในกรุงเทพฯ