ประเทศไทยเรามีโอกาสอีกไม่ถึง 10 ในการเตรียมการรองรับสังคมสูงอายุระดับสุดยอด!

เมื่อวันที่ 15 กรกฎาคม 2569 ธนาคารโลก ได้จัดสัมมนาปฏิบัติการผู้มีส่วนเกี่ยวข้อง (Stakeholders Workshop) เพื่อให้ความเห็นต่อ ร่างรายงาน THAILAND COUNTRY AGING REPORT A compact across generations: Thailand’s path to an age-ready society ซึ่งผู้เขียนได้มีโอกาสเข้าร่วมให้ความคิดเห็นในฐานะของผู้อำนวยการศูนย์วิจัยสังคมสูงอายุ จากสถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์ โดยมีประเด็นที่น่าสนใจสรุปได้ดังนี้

ประเทศไทยมีเวลาไม่ถึง 10 ปีที่จะดำเนินการปรับตัวในการรองรับ “สังคมสูงอายุระดับสุดยอด” แต่ประเทศไทยยังมีโอกาสในการปรับปรุงนโยบายให้หลุดพ้นจาก “วงจรที่ชั่วร้าย” (Vicious cycle) ให้กลายเป็น “วงจรที่ดีงาม” (Virtuous cycle) เปลี่ยนมุมมองหรือแนวคิดเกี่ยวกับการสูงอายุจากการเป็น “ภาระ” ให้เป็น “โอกาส” ในการพัฒนาประเทศ ธนาคารโลกได้แสดงให้เห็นว่า ประเทศไทยมีองค์ประกอบทางสถาบันที่เข้มแข็ง โดยเฉพาะในระดับชุมชน ในการขับเคลื่อนนโยบายเกี่ยวกับการสูงอายุของประชากร

จุดอ่อนของประเทศไทยในการขับเคลื่อนนโยบายการสูงอายุของประชากร คือ เรามีนโยบายแต่ขาดการนำไปปฏิบัติ โดยที่ทำไม่ได้หรือไม่ได้ทำ ใน 5 ประเด็นด้วยกัน ตั้งแต่เรื่องการบริหารจัดการและอำนาจหน้าที่ของหน่วยงานรัฐที่เกี่ยวข้องในส่วนกลางและส่วนท้องถิ่น กรอบกฎหมายและงบประมาณ ข้อมูลสารสนเทศ และปรัชญาในการกำหนดยุทธศาสตร์ ตัวอย่างในประเด็นการบริหารจัดการการและอำนาจหน้าที่ของกรมกิจการผู้สูงอายุ ที่ได้รับมอบหมายให้เป็น หน่วยงานกลางในการประสานงานและการปฏิบัติการภายใต้นโยบายตามมติของคณะกรรมการผู้สูงอายุแห่งชาติ แต่ในความเป็นจริงที่เกิดขึ้นกรมกิจการผู้สูงอายุมีอำนาจจำกัดในการบังคับหรือสั่งการให้หน่วยงานอื่นทั้งในกระทรวงและนอกกระทรวงปฏิบัติตามนโยบายดังกล่าว เนื่องจากแต่ละหน่วยงานมีบทบาทหน้าที่ภายใต้กฎหมายกฎระเบียบที่ต่างกัน เรียกง่ายๆเป็นการบริหารจัดการแบบเป็นแท่ง (Silo administration) หรือ “เถาบิ่นโต” ตัวอย่างที่น่าสนใจอีกประเด็นหนึ่ง คือ การกระจายอำนาจสู่ท้องถิ่น การปฏิบัติการขับเคลื่อนนโยบายในระดับท้องถิ่น เป็นบทบาทหน้าที่ขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท) โดยมีงบประมาณสนับสนุนจากส่วนกลางภายใต้แนวทางตามนโยบายระดับประเทศ แต่ในความเป็นจริง เป็นการกระจายอำนาจโดยปราศจากศักยภาพ เนื่องจากอปท.ขาดบุคคลากรประจำ ขาดงบประมาณ ขาดระบบประกันคุณภาพของบริการการดูแลบริบาลระยะยาว (Long-term care)

ธนาคารโลกได้เสนอทางออกที่สำคัญและจำเป็นอย่างยิ่งในการขับเคลื่อนนโยบายการสูงอายุในประเทศไทย คือ การขับเคลื่อนที่มุ่งผลลัพธ์ (Outcomes) มากกว่าผลผลิต (Output) แบบที่ดำเนินการที่เป็นอยู่ โดยเสนอแนะให้มีปรับปรุง ใน 6 ประเด็น ได้แก่

(1) การบริหารกิจการภาครัฐ: การให้อำนาจกรมกิจการผู้สูงอายุ เป็นหน่วยงานประสานงานหลักในการขับเคลื่อนนโยบายการสูงอายุของประเทศ โดยขยายบทบาทหน้าที่ของกรมกิจการผู้สูงอายุให้รวมไปถึงการคัดกรองข้อเสนอทางนโยบายใหม่ๆสำหรับงานด้านผู้สูงอายุและอำนาจด้านงบประมาณในการขับเคลื่อนการประสานงานข้ามหน่วยงาน  รวมทั้งการกระจายอำนาจในการให้บริการและความยืดหยุ่นด้านงบประมาณแก่องค์การบริหารส่วนจังหวัดและองค์การบริหารส่วนท้องถิ่นในการให้บริการที่บ้านและในชุมชน

(2) ตลาดแรงงานและการสูงอายุอย่างมีผลิตภาพ (Productive aging): การให้มีกฎระเบียการจ้างงานใหม่และกรอบแนวทางการเกษียรณงานอย่างเป็นขั้นตอน (Formal re-employment and phased retirement framework)

(3) บำนาญและความมั่นคงทางรายได้ในการสูงอายุ: การเพิ่มเบี้ยยังชีพผู้สูงอายุและการกำหนดกลุ่มเป้าหมายที่มุ่งเป้าไปยังผู้ที่มีภาวะเปราะบางมากที่สุด รวมทั้งการปฏิรูปกฎเกณฑ์การดำเนินงานของสำนักงานประกันสังคม เพื่อเพิ่มรายได้จากเกษียณให้เพียงพอต่อการดำรงชีวิต และการทยอยขยายอายุเกษียณ ปรับปรุงอัตราเงินสมทบ และเปลี่ยนจากการจ่ายแบบเงินบำเหน็จ ให้เป็นแบบเงินบำนาญที่เป็นการรับรายได้รายเดือน ซึ่งจะเป็นการประกันความมั่นคงทางรายได้ตลอดชีวิตหลังเกษียณ

(4) การป้องกันโรคไม่ติดต่อ ( Non-communicable diseases – NCDs) และการส่งเสริมสุขภาพ – ให้มีความเข้มงวดในการบังคับใช้กฎระเบียบที่เกี่ยวกับพฤติกรรมและสินค้าที่ทำให้การเกิดโรค NCDs เช่น การห้ามการสูบบุหรี่ไฟฟ้า การสูบบุหรี่ในที่สาธารณะ การห้ามขายเครื่องดื่มอัลกอฮอลล์ และการป้องกันการขัดแย้งผลประโยชน์ (Conflict of interest) อย่างเป็นทางการต่อการเข้าไปเกี่ยวข้องกับอุตสาหรรมเหล่านี้ ในขณะเดียวกันให้มีการส่งเสริมโปรแกรมให้ความรู้ด้านสุขภาพ โดยใช้งบประมาณในการป้องกันโรค NCDs สนับสนุน และการส่งเสริมสุขภาพโดยให้ความสำคัญเป็นลำดับแรกต่อกลุ่มผู้อยู่ในวัยทำงาน มีรายได้ต่ำ และผู้ที่อยู่ในชนบท รวมทั้งการเปลี่ยนกรอบการดำนินการด้านงบประมาณในการป้องกันและส่งเสริมสุขภาพที่วัดผลจากผลผลิต (output) ไปเป็นผลลัพธ์ (outcome) เช่น  อัตราการควบคุมปัจจัยเสี่ยงของการเป็นโรค NCDs อัตราการแข่งขันในการคัดกรองและติดตามอาการ

(5) การดูแลบริบาลระยะยาว – กำหนดกลไกทางการเงินสำหรับการดูแลบริบาลระยะยาวที่มีความยั่งยืนและจัดสรรไว้เฉพาะ โดยรวมเงินสมทบจากโครงการหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า (Universal Coverage Scheme) งบประมาณด้านสุขภาพของท้องถิ่น และรายได้ที่จัดสรรไว้ รวมทั้งเตรียมการประเมินความเป็นไปได้ของโครงการประกันการดูแลระยะยาวภาคบังคับในช่วง 3-7 ปีข้างหน้า นอกจากนั้น จัดให้มีกำลังแรงงานด้านการดูแลระยะยาวที่เป็นมืออาชีพ โดยการให้ประกาศนียบัตร และสร้างเส้นทางอาชีพ (Career path) มีกรอบในการพัฒนาการฝึกอบรมที่ได้มาตรฐานและมีการมอบประกาศนียบัตร มีโครงสร้างค่าตอบแทน และเส้นทางความก้าวหน้าในวิชาอาชีพอย่างชัดเจน เพื่อดึงดูด ฝึกอบรม และคงไว้ ซึ่งกำลังแรงงานที่ให้การดูแลระยะยาว กำลังแรงงานด้านการดูแลบริบาลระยะยาวจะเป็นแรงงานสำคัญและจำเป็นอย่างยิ่งต่อความต้องการที่เพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว

(6) เศรษฐกิจสีเงิน (Silver Economy) – ให้มีการพัฒนายุทธวิธีเศรษฐกิจสีเงินให้เป็นเศรษฐกิจอีกภาคหนึ่งในการยกระดับรายได้ของประเทศ โดยการมีส่วนร่วมของภาคเอกชน รวมไปถึงสินค้าและบริการต่างๆ เช่น พันธบัตรสีเงิน (Silver Bonds) เพื่อขับเคลื่อนการออมของครัวเรือน โปรแกรมการกู้ยืมแก่ผู้ประกอบการที่ให้บริการแก่ผู้สูงอายุ และการลงทุนในโครงสร้างสาธารณะที่เป็นมิตรต่อการสูงอายุ การพัฒนาเศรษฐกิจสีเงินนี้ จะเป็นยุทธวิธีในการแสดงให้เห็นความสำคัญของประชากรสูงอายุของประเทศไทยในฐานะ ทรัพย์สินทางเศรษฐกิจ และผู้นำด้านเศรษฐกิจสีเงินในภูมิภาค

รายงานฉบับนี้ ธนาคารโลกได้สะท้อนให้เห็นถึงผลงานการวิจัยของนักวิชาการไทยที่เกี่ยวข้องกับการสูงอายุของประชากรไทย เพื่อแสดงให้เห็นถึงความจำเป็นและความรีบด่วนในการปฏิรูปกลไกทางเศรษฐกิจและการบริหารจัดการภาครัฐในการรองรับสังคมสูงอายุระดับสุดยอดของประเทศไทย ที่กำลังเกิดขึ้นภายใต้สภาวะการณ์ของการเป็นประเทศที่ “ติดกับดักรายได้ปานกลาง” ทับถมด้วยสถานการณ์การเปลี่ยนแปลงภูมิรัฐศาสตร์ การค้าระหว่างประเทศ รวมทั้งการเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศโลก

เหนือสิ่งอื่นใด การปฏิรูปกลไกต่างๆ รวมทั้งการบริหารงานภาครัฐ ที่ธนาคารโลกเสนอแนะจะเกิดไม่ได้ หากประชาชนคนไทย และผู้บริหารงานในภาครัฐ และโดยเฉพาะผู้นำและสมาชิกภาคการเมือง ยังไม่เปลี่ยนแนวคิดหรือมุมมอง ผู้สูงอายุ จาก “การเป็นภาระ” มาเป็น “ทรัพย์สินทางเศรษฐกิจ” หรือในอีกนัยหนึ่ง จากแนวคิด/การมองผู้สูงอายุ เป็น “ผู้เปราะบาง” (Vulnerable age) ที่ภาครัฐและภาคการเมือง มักจะเน้นใช้นโยบายและมาตรการ “การให้/สวัสดิการ” มาเป็น “ผู้มีผลิตภาพ” (Productive age) ที่ต้องใช้นโยบายและมาตรการ “การพัฒนาคุณภาพชีวิต” เวลาที่ประเทศไทยมีอยู่ประมาณ 10 ปี จะเป็นช่วงเวลาท้าทายมากในการเปลี่ยนสถานการณ์จาก วงจรที่ชั่วร้าย (Vicious cycle) ไปเป็น วงจรที่ดีงาม (Virtuous cycle)

บทความ​คอลัมน์​เวทีพิจารณ์นโยบายสาธารณะ​ วันพุธ​ที่​22 กรกฎาคม​ 2569

ดารารัตน์ อานันทนะสุวงศ์

ศูนย์วิจัยสังคมสูงอายุ สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์