ผู้นำอยู่ที่สมัครใจนำ: ไม่ใช่ตำแหน่ง หรืออำนาจ

ในสังคม หลายคน มักจะเข้าใจว่า "ความเป็นผู้นำ" คือสิทธิพิเศษของผู้ที่มีตำแหน่งสูง มีอำนาจตามกฎหมาย หรือมีเก้าอี้ผู้บริหารที่สามารถสั่งการ​ และโยกย้ายใครก็ได้ แต่แท้จริงแล้ว สิ่งเหล่านั้นเป็นเพียงลักษณะของ "นาย" หาใช่ "ผู้​นำ" ไม่

ใน​บทความนี้​เราจะพากันไปเข้าใจแก่นแท้ของภาวะผู้นำว่าคืออะไร ใครคือผู้นำ หน้าที่ของผู้นำคืออะไร เหตุใดจึงมีความสำคัญยิ่งต่อการปรับเปลี่ยนประเทศ และทำไมเราจึงควร "เลือกที่จะเป็นผู้นำ" จาก​จุดที่ยืนอยู่​ ไม่ว่าเราจะมีตำแหน่งในระดับใด

​1. ผู้นำคือใคร?

​ตามมุมมองสมัยใหม่และภูมิปัญญาดั้งเดิม ผู้นำแท้จริงมีลัก​ษ​ณะสำคัญดังนี้:

​ผู้ที่มีเจตจำนงภายใน (Agency): ผู้นำไม่ใช่คนที่รอให้โครงสร้างหรือระบบแต่งตั้ง แต่คือผู้ที่ "อยากเป็นและ เลือก​จะเป็น สมัครจะเป็น" มีความตระหนักรู้ รู้เป็นเจ้าของปัญหา และพร้อมขึ้นมาขับเคลื่อนการเปลี่ยน แปลงทันทีจากจุดที่ตนยืนอยู่

​ผู้ที่มีจิตวิญญาณแห่งการเกื้อกูล: เปรียบเสมือน "สายน้ำ" ตามหลักเต๋า ที่ยอมอยู่ต่ำ คือ​ ถ่อมตน แต่ให้คุณประโยชน์ หล่อเลี้ยง และโอบอุ้มชีวิตอื่นๆ หรือเปรียบตนเป็นดุจ พระ​ "โพธิสัตว์" ที่ตั้งปณิธานแล้วด้วยความสมัครใจในการแบกรับความทุกข์ยากเพื่อนำพาผู้อื่นก้าวข้ามปัญหา

​2. หน้าที่ของผู้นำทำอะไรบ้าง?

​ภาวะผู้นำไม่ได้จำกัดอยู่แค่คนระดับบนสุดขององค์กร สามารถแสดงบทบาทได้รอบทิศทางผ่านแนวทางปฏิบัติสามประการ:

​นำจากล่างขึ้นบน ("นำ นาย"): ไม่ใช่ประจบ​ หรือสอพลอ นาย​ แต่เป็นการนำทางความคิดต่อนายและร่วมรับผิดชอบ ช่วยนายมองเห็นจุดบอด เสนอทาง​ออก​ ในยามที่องค์กรเผชิญทางตัน และช่วยให้การตัดสินใจถูกต้องแม่นยำยิ่งขึ้นโดยไม่ต้องรอคำสั่งในทุกเรื่อง

​นำผ่านความร่วมมือ (นำ "เพื่อนร่วมงาน"): ทำหน้าที่เป็นศูนย์​กลาง​แห่งพลังร่วม (Synergy) ประสานรอยร้าว ดึงศักยภาพของแต่ละคนมาร้อยเรียงเข้าด้วยกัน​ เพื่อไปสู่เป้าหมายร่วมกันและพร้อมยื่นมือเข้าช่วยเมื่อเพื่อนร่วมงานเผชิญปัญหา

​นำด้วยการรับใช้และเป็นแบบอย่าง (นำ "ลูกน้อง"): ปกป้อง ให้เกียรติ และเปิดพื้นที่ให้ลูกน้องได้กล้าคิดกล้าทำ พร้อมเอาตัวเข้าบังเข้าป้องในยามที่ลูกน้อง่่่ทำพลาด ลูกน้องก็จะเดินตามด้วย "ศรัทธา" ในความจริง​ใจและจากความเสียสละของเรา ไม่ใช่เพราะความเกรงกลัวอำนาจเรา

​3. ทำไมผู้นำจึงจำเป็นต่อการเปลี่ยนแปลงประเทศและสังคมไทย?

​การขับเคลื่อนประเทศและสังคมไทยให้ก้าวข้ามผ่านปัญหาความท้าทายต่างๆ ไปได้นั้น ปัจจัยด้าน "ผู้นำ" ถือ​ว่ามีความสำคัญอย่างยิ่งยวด ด้วยบริบททางสังคมและวัฒนธรรมที่มีความเฉพาะตัว:

​สังคมไทยคุ้นเคยกับการพึ่ง "ผู้นำ" มากกว่าพึ่งระบบ: เรามีรากฝังลึกมายาวนานในการฝากความหวังไว้ที่ตัวบุคคล (บารมีและความเสียสละของผู้นำ) เมื่อเผชิญวิกฤต คึอผู้นำที่เข้มแข็งจึงเป็นศูนย์รวมจิตใจที่สามารถรวมพลังผู้คนให้ก้าวผ่านปัญหาเฉพาะหน้าได้อย่างรวดเร็ว

​ทำลายวังวนและความเคว้งคว้างจากการ "ไร้ระบบ": จุดอ่อนสำคัญคือเมื่อขาดผู้นำ สังคมมักจะเคว้งคว้างเพราะละเลยการสร้างระบบ ดังนั้น ผู้นำยุคใหม่จึงจำเป็นต้องมา "สร้าง​ การเปลี่ยนแปลงเชิงระบบ" วางรากฐานให้สังคมขับเคลื่อนต่อได้ด้วยตัวเอง

​ผู้กล้า "แบกรับความรับผิดชอบ" ในยามที่สังคมเผชิญทางตัน: ประเทศมักเจอภาวะชะงักงันจากความขัดแย้ง สังคมจึงต้องการคนที่กล้าลุกขึ้นมา "พาไป" และกล้าแบกรับความเสี่ยงในยามที่คนส่วนใหญ่ลังเล

​เปลี่ยนผ่านไปสู่ "ผู้นำรอบทิศทาง":

ประเทศไทยไม่อาจจะเปลี่ยนแปลงได้ด้วยการสั่งการจากยอดปิรามิดอีกต่อไป แต่ต้องการภาวะผู้นำจากทุกภาคส่วน ตั้งแต่ระดับรากหญ้าจนถึงระดับบริหาร เพื่อสร้างการเปลี่ยนแปลงจากฐานรากอย่างแท้จริง

​4. ทำไมเราต้องเลือกเป็นผู้นำ?

​คำถามสำคัญคือ แล้วทำไมเราถึงต้องลุกขึ้นนำด้วยตนเอง?

ก็​เพราะเราไม่อาจรอ "ผู้นำในฝัน": หากเรามัวแต่ฝากความหวังไว้ที่ตัวบุคคล รอให้คนอื่นขี่ม้าขาวมาโปรด หรือให้ระบบสมบูรณ์แบบ สังคมก็จะยังคงวนเวียนอยู่กับที่

เป็นหน้าที่และความรับผิดชอบ: การเป็นผู้นำไม่ใช่เรื่องของอำนาจ แต่เป็น หน้าที่ทางจิตวิญญาณ ของพวกเราทุกคน ในการลุกขึ้นมาสร้างความเปลี่ยนแปลงที่ดีขึ้น

​ถึงเวลาแล้วที่เราจะเลิกมองหาผู้นำจากภายนอก แล้วเริ่มต้นแสดงความเป็นผู้นำแบบของตนเอง เริ่มต้นจากก้าวเล็กๆ ณ จุดที่เรายืนอยู่ เพื่อสร้างอนาคตที่เราอยากเห็นร่วมกัน.

เอนก​ เหล่าธรรมทัศน์

ภาคีราชบัณฑิต

อดีต​ รมต​.อว​.ปี​ 63-66