เปรียบเทียบการป้องกันการลักลอบนำเข้าขยะผิดกฎหมายในระบบสากล กับจุดอ่อนประเทศไทย

'นักวิชาการสิ่งแวดล้อม' เผยหลักการการป้องกันการลักลอบนำเข้าขยะผิดกฎหมายและการลักลอบทิ้งขยะภายในประเทศในระบบสากลของประเทศพัฒนา ต้องใช้กลไกการทำงานร่วมกันระหว่างกฎหมายเทคโนโลยีและความร่วมมือระหว่างประเทศ ชี้จุดอ่อนประเทศไทยมีการสำแดงเท็จและการสวมสิทธิ์ที่ท่าเรือ ตั้งโรงงานรีไซเคิลแฝง การบังคับใช้กฎหมายที่แยกส่วน และปัญหาคอร์รัปชันของหน่วยงาน

4 พ.ย.2569 - ดร.สนธิ คชวัฒน์ ผู้ทรงคุณวุฒิและนักวิชาการด้านสิ่งแวดล้อมและสุขภาพ ชมรมนักวิชาการสิ่งแวดล้อมไทย โพสต์เฟซบุ๊กเรื่อง การจัดการกากอุตสาหกรรม..ประเทศพัฒนาเขาทำอย่างไร?..อะไรคือจุดอ่อนประเทศไทย?" มีเนื้อหาดังนี้

หลักการการป้องกันการลักลอบนำเข้าขยะผิดกฎหมายข้ามพรมแดน และการลักลอบทิ้งขยะภายในประเทศในระบบสากลของประเทศพัฒนาจะต้องใช้ กล ไกการทำงานร่วมกันระหว่างกฎหมาย เทคโนโลยี และความร่วมมือระหว่างประเทศ

กลไกและวิธีการทำงานแบ่งออกเป็น 2 ส่วนหลัก ดังนี้

1. การป้องกันการลักลอบนำเข้าขยะมายังประเทศ
เน้นการสกัดกั้นตั้งแต่ต้นทางและบริ เวณแนวชายแดน โดยมีวิธีการทำงานดังนี้
-ข้อตกลงระหว่างประเทศ บังคับใช้กรอบกฎหมายระดับโลก เช่น อนุสัญ ญาบาเซล (Basel Convention) ที่ควบ คุมการเคลื่อนย้ายของเสียอันตรายข้ามแดนโดยประเทศต้นทางต้องแจ้งและประเทศปลายทางต้องให้ความยิน ยอมเป็นลายลักษณ์อักษรล่วงหน้า (Prior Informed Consent หรือ PIC) ก่อนที่ประเทศต้นทางจะส่งออกขยะได้ หากไม่มีเอกสารนี้จะถือว่าผิดกฎหมายทันที
- การควบคุมพิกัดศุลกากรอย่างเข้มงวด เจ้าหน้าที่ศุลกากรจะต้องร่วมมือกับกระทรวงพาณิชย์และกระทรวงอุต สาหกรรมประเมินความเสี่ยง เพื่อสุ่มตรวจตู้คอนเทนเนอร์ที่มีสำแดงเอกสารอันเป็นเท็จ เช่นสำแดงว่าเป็น "พลาสติกมือสองรีไซเคิล" แต่ความจริงเป็น "ขยะอิเล็กทรอนิกส์หรือขยะชุมชนปนเปื้อน"
- ระบบสำแดงเอกสารดิจิทัลและเชื่อมโยงข้อมูล ใช้ระบบไอทีเชื่อมโยงข้อมูลระหว่างท่าเรือต้นทาง-ปลายทาง เพื่อตรวจสอบเส้นทางการเดินเรือและใบอนุญาตนำเข้าแบบ Real-time
- การผลักดันกลับประเทศต้นทาง หากตรวจพบขยะผิดกฎหมายที่ท่าเรือ ประ เทศปลายทางมีอำนาจสั่งกักและบังคับให้บริษัทผู้นำเข้าหรือประเทศต้นทางรับขยะเหล่านั้นกลับไปทันทีพร้อมเสียค่าปรับ

2. การป้องกันการลักลอบทิ้งขยะภายในประเทศ
เน้นการควบคุมภายในประเทศ ตั้งแต่โรงงานอุตสาหกรรมไปจนถึงระดับชุมชนดังนี้
- ระบบติดตามขยะอุตสาหกรรม โรงงานที่สร้างของเสีย ผู้ขนส่ง และโรงงานกำจัดขยะ ต้องลงทะเบียนในระบบอิเล็กทรอนิกส์เดียวกัน ขยะออกจากโรงงานเท่าไหร่ ต้องไปถึงปลายทางเท่านั้น หายระหว่างทางไม่ได้
- เทคโนโลยี GPS และกล้องวงจรปิด ติดตั้งระบบ GPS tracking บนรถขนส่งวัตถุอันตรายและขยะอุตสาหกรรมเพื่อตรวจสอบเส้นทางเดินรถว่าแอบเลี้ยวออกนอกเส้นทางไปเททิ้งในป่าหรือที่ ดินรกร้างหรือไม่ ร่วมกับการติดกล้อง AI บริเวณจุดเสี่ยงลักลอบทิ้ง
- มาตรการทางกฎหมายและค่าปรับที่รุนแรงใช้กฎหมายสิ่งแวดล้อม พรบ. การสาธารณสุขและ พร.บ.รักษาความสะ อาดลงโทษปรับเป็นเงินจำนวนมหา ศาลและจำคุก รวมถึงการใช้หลักการ "ผู้ก่อมลพิษเป็นผู้จ่าย" (Polluter Pays Principle) บังคับให้ผู้ทิ้งต้องจ่ายค่าฟื้นฟูสภาพแวดล้อมทั้งหมด
- การเพิ่มช่องทางการกำจัดขยะที่ถูกกฎหมาย ด้วยการลดแรงจูงใจในการลักลอบทิ้ง โดยการจัดศูนย์รับทิ้งขยะชิ้นใหญ่ ขยะอันตรายชุมชน หรือขยะอิเล็กทรอนิกส์ฟรีหรือราคาถูก เพื่อให้ประชาชนและผู้ประกอบการรายย่อยเข้าถึงได้ง่าย
- ตั้งเครือข่ายภาคประชาชนและการแจ้งเบาะแสโดยให้รางวัลนำจับแก่ผู้แจ้งเบาะแสเมื่อพบเห็นการลักลอบทิ้งขยะ เพื่อให้คนในชุมชนช่วยกันเป็นหูเป็นตา

3.จุดอ่อนประเทศไทย
-การสำแดงเท็จและการสวมสิทธิ์ที่ท่าเรือ
-มีการตั้งโรงงานรีไซเคิลแฝงและการกำกับดูแลที่ไม่ทั่วถึง
-การบังคับใช้กฎหมายที่แยกส่วนและขาดการบูรณาการ เช่น หน่วยงานที่ดูกรมโรงงานอุตสาหกรรม(ดูแลโรงงาน), กรมศุลกากร (ดูแลด่านขาเข้า), และ กรมควบคุมมลพิษ (ดูแลมาตรฐานมล พิษสิ่งแวดล้อม) รวมถึงอปท.(ดูแลโกดังและขยะชุมชนตาม พรบ.สาธารณสุข) ทำให้การเชื่อมโยงข้อมูลไม่เรียลไทม์ และเกิดช่องว่างในการเกี่ยงความรับผิดชอบ
-ต้นทุนการกำจัดขยะที่ถูกต้องสูงกว่าค่าปรับ ทุนเทาจึงยอมเสี่ยง
-ข้อจำกัดด้านงบประมาณและกำลังคนของท้องถิ่นอ้างดูแลไม่ทั่วถึง
-ปัญหาคอร์รัปชั่นของหน่วยงาน ตั้งแต่การให้ขยะเข้า การให้อนุญาตตั้งสถานที่ประกอบกา, การกำกับดูแล,..รอจนประชาชนร้องเรียนก่นค่อยAction,ให้ปิดปรับปรุงแต่ไม่เคยปิดถาวร