งานศิลป์ภูมิปัญญาไทย ศูนย์ศิลปาชีพบ้านกุดนาขาม จ.สกลนคร จากผืนดินที่แห้งแล้ง สู่แหล่งสร้างคุณค่าด้วยงานศิลป์แห่งอีสาน

เมื่อปี พ.ศ. 2525 บ้านกุดนาขาม จังหวัดสกลนคร ยังเป็นหมู่บ้านเล็ก ๆ ที่ประสบปัญหาภัยแล้งอย่างหนัก การทำนาไม่ได้ผล ชาวบ้านขาดแคลนน้ำและรายได้ การดำรงชีวิตเต็มไปด้วยความยากลำบาก ในปีนั้นพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร เสด็จพระราชดำเนินไปยังพื้นที่บ้านกุดนาขามและบ้านหนองหาร จังหวัดสกลนคร เพื่อทอดพระเนตรสภาพพื้นที่และทรงศึกษาความเป็น  ไปได้ในการก่อสร้างอ่างเก็บน้ำห้วยนกเค้า เพื่อแก้ไขปัญหาการขาดแคลนน้ำให้แก่ราษฎร ขณะเดียวกันสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงเยี่ยมราษฎรภายในหมู่บ้านอย่างใกล้ชิด การเสด็จพระราชดำเนินในครั้งนั้น มีราษฎรน้อมเกล้าน้อมกระหม่อมถวายผลิตภัณฑ์เครื่องปั้นดินเผาและลูกปัดที่ได้รับแรงบันดาลใจจากโบราณวัตถุบ้านเชียง พระองค์ทรงเล็งเห็นว่า หากได้รับการส่งเสริมอย่างถูกทาง งานหัตถกรรมเหล่านี้จะสามารถสร้างอาชีพ สร้างรายได้ และสร้างอนาคตให้กับคนในพื้นที่ได้

ด้วยสายพระเนตรอันยาวไกล ในปี พ.ศ. 2526 จึงมีพระราชดำริให้จัดตั้งโรงงานเครื่องปั้นดินเผาขึ้น ก่อนจะได้รับการพัฒนาเป็น ศูนย์ศิลปาชีพบ้านกุดนาขาม ในเวลาต่อมา ศูนย์แห่งนี้ได้กลายเป็นพื้นที่แห่งการเรียนรู้ ถ่ายทอดงานเครื่องปั้นดินเผา งานแกะสลักไม้ งานทอผ้า และงานหัตถศิลป์พื้นถิ่น จนสามารถสร้างอาชีพที่มั่นคงให้แก่คนในชุมชน และสืบสานภูมิปัญญาอีสานมาจนถึงปัจจุบัน

เครื่องปั้นดินเผา บันทึกวิถีชีวิตอีสาน

นอกจากการสร้างอาชีพ พระองค์ยังทรงให้ความสำคัญกับการอนุรักษ์วิถีชีวิตและวัฒนธรรมพื้นบ้าน ครูพสธร ตันมา ครูประจำศูนย์ศิลปาชีพบ้านกุดนาขาม เล่าว่า ครั้งหนึ่งสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทอดพระเนตร “ตุ้มดักปลา” เครื่องมือจับปลาพื้นบ้านของชาวอีสาน และมีพระราชดำริให้นำรูปทรงดังกล่าวมา ต่อยอดเป็นงานเซรามิก ตกแต่งลวดลายที่สะท้อนวิถีชีวิตของผู้คน ไม่ว่าจะเป็นการจับปลาบึก การทำนา ประเพณีแห่เทียนพรรษา หรือประเพณีไหลเรือไฟ พระองค์มีพระราชดำริว่า หากไม่บันทึกเรื่องราวเหล่านี้ไว้ วันหนึ่งลูกหลานอาจไม่รู้จักวิถีชีวิตของบรรพบุรุษ นับตั้งแต่นั้นมางานเซรามิกของบ้านกุดนาขาม จังหวัดสกลนคร จึงเปรียบเสมือนบันทึกประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมของชาวอีสานที่ถ่ายทอดผ่านเครื่องเซรามิกและปลายพู่กัน

ผ้าอีสาน แรงบันดาลใจสู่เซรามิกอัตลักษณ์

พระเมตตาของสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง ยังขยายไปสู่การส่งเสริมการปลูกหม่อน เลี้ยงไหม และการทอผ้า เมื่อชาวบ้านนำผ้าไหมทอมือมาถวาย พระองค์ทรงชื่นชมในฝีมือ และทรงส่งเสริมให้เกิดการพัฒนางานทอผ้า และจัดตั้งกลุ่มอาชีพทอผ้าขึ้น ณ ศูนย์ศิลปาชีพแห่งนี้ ต่อมาลวดลายผ้าอีสานอันเป็นเอกลักษณ์ ได้นำมาต่อยอดลงบนผลิตภัณฑ์เซรามิก โดยเฉพาะ “เซรามิกลายผ้าไหมมัดหมี่” และกลายเป็นผลิตภัณฑ์ซิกเนเจอร์ของศูนย์ศิลปาชีพบ้านกุดนาขาม จังหวัดสกลนคร นับเป็นการเชื่อมโยงศิลปะสองแขนงให้กลายเป็นผลิตภัณฑ์ร่วมสมัยที่มีเอกลักษณ์ไม่เหมือนที่ใด

สืบสานพระราชปณิธาน ด้วยการพัฒนาไม่หยุดนิ่ง

 พระราชปณิธานในการพัฒนางานศิลปาชีพยังคงได้รับการสืบสานโดย สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสิริวัณณวรี นารีรัตนราชกัญญา ที่ทรงให้ความสำคัญกับการออกแบบและการพัฒนาผลิตภัณฑ์ให้สอดคล้องกับความต้องการของตลาดสมัยใหม่ ทุกครั้งที่ศูนย์ศิลปาชีพบ้านกุดนาขาม จังหวัดสกลนคร ออกแบบผลิตภัณฑ์ใหม่ ไม่ว่าจะเป็น ชุดเซรามิกลายสตรอว์เบอร์รี โถเซรามิกลายดอกดุสิตา หรือเครื่องใช้บนโต๊ะอาหาร ช่างฝีมือจะนำผลงานขึ้น ถวายเพื่อทอดพระเนตร และขอพระราชทานคำแนะนำ ทั้งด้านรูปทรง สัดส่วน สีสัน รายละเอียดพื้นผิว และการใช้งานจริง ก่อนนำไปพัฒนาต่อยอดสู่การผลิต ทำให้ผลิตภัณฑ์ตอบโจทย์ผู้บริโภค สร้างมูลค่าเพิ่ม และสามารถแข่งขันในตลาดร่วมสมัยได้อย่างมีประสิทธิภาพ

พระเมตตาที่เปลี่ยนชีวิตของผู้คน

เบื้องหลังความสำเร็จของศูนย์ศิลปาชีพบ้านกุดนาขาม จังหวัดสกลนคร คือพระเมตตาที่ทรงมองเห็นศักยภาพของประชาชน และพระราชทานโอกาสให้ชาวบ้านได้เรียนรู้ทักษะอาชีพอย่างเป็นระบบ ตั้งแต่การฝึก วาดลาย การปั้น การเขียนลวดลาย การเผาเคลือบ ไปจนถึงการพัฒนาผลิตภัณฑ์ให้ทันสมัย

สมาชิกศูนย์ศิลปาชีพหลายคนกล่าวตรงกันว่า สิ่งที่ได้รับไม่ได้มีเพียงอาชีพเท่านั้น แต่คือความภาคภูมิใจ ที่ได้สืบสานภูมิปัญญาท้องถิ่น และสามารถนำรายได้จากงานฝีมือมาเลี้ยงดูครอบครัวได้อย่างมั่นคง

จากหมู่บ้านที่เคยประสบภัยแล้ง จากดินธรรมดาที่อยู่ใต้ผืนแผ่นดิน วันนี้ทุกสิ่งได้กลายเป็นงานศิลป์ที่สร้างคุณค่า สร้างรายได้ และสร้างความภาคภูมิใจให้แก่คนในชุมชน สะท้อนพระมหากรุณาธิคุณของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ที่ทรงใช้ “ศิลปาชีพ” เป็นทั้งเครื่องมือในการอนุรักษ์วัฒนธรรม และเป็นพลังในการยกระดับคุณภาพชีวิตของประชาชน พร้อมทั้งได้รับการสืบสานต่อยอดโดยสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสิริวัณณวรี นารีรัตนราชกัญญา ให้ก้าวทันโลกโดยยังคงรักษาอัตลักษณ์ของศิลปหัตถกรรมไทยไว้อย่างสง่างาม

ข้อมูล

1.ศูนย์ศิลปาชีพบ้านกุดนาขาม จังหวัดสกลนคร

ข้อมูลเพิ่มเติม

Facebook: สำนักงาน ป.ย.ป.