จากพืชป่าสู่ศิลป์แห่งแผ่นดิน : พระราชดำริฟื้นชีวิต “ย่านลิเภา”

กระเป๋าย่านลิเภา คือ หนึ่งในงานหัตถศิลป์ชั้นสูงของไทยที่ถือกำเนิดจากธรรมชาติและภูมิปัญญาชาวบ้านภาคใต้ ย่านลิเภา เป็นพืชเถาตระกูลเฟิร์นที่ขึ้นเองตามป่าดิบชื้น มีคุณสมบัติแข็ง เหนียว และทนทานอย่างยิ่ง เมื่อนำมาผ่านกระบวนการจักสานอันประณีต จึงกลายเป็นงานฝีมือที่ทั้งงดงามและเปี่ยมคุณค่า

อย่างไรก็ตาม งานจักสานย่านลิเภาเป็นงานที่ต้องใช้ความอดทนสูง ใช้เวลานาน และอาศัยทักษะเฉพาะทาง ทำให้ในช่วงเวลาหนึ่ง งานศิลป์ชนิดนี้เริ่มถูกลืมเลือน และเสี่ยงต่อการสูญหายไปพร้อมกับวิถีชีวิตของช่างฝีมือ

สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงเล็งเห็นคุณค่าของงานจักสานย่านลิเภา ทั้งในฐานะมรดกภูมิปัญญาและรากฐานของการสร้างอาชีพแก่ราษฎรด้วยพระราชหฤทัยที่เปี่ยมด้วยพระเมตตา ทำให้พระองค์ทรงมองเห็นว่า งานศิลป์พื้นบ้านเหล่านี้ มิใช่เพียงของใช้ หากคือภูมิปัญญาที่สืบทอดมาในอดีต

“......ย่านลิเภาเป็นศิลปะเก่าแก่ของบรรพบุรุษของเรา แล้ววัตถุดิบก็เกิดขึ้นเองภายในประเทศ คือทางภาคใต้ที่ฝนมาก ตัวย่านลิเภานั่นก็คือเป็นวัชพืชชนิดหนึ่งที่ขึ้นเอง รกโดยธรรมชาติใต้ต้นยาง ปิดดินให้ชุ่มชื่น และที่ภาคใต้ใช้ได้ดี เพราะว่าฝนตกมากทำให้เกิดความเหนียว ทำให้เส้นเหนียว แล้วก็อยู่ได้เป็นร้อยปี  อันนี้ที่คนญี่ปุ่นว่าเป็นลักษณะพิเศษของย่านลิเภา ถ้าแม้นว่า ทิ้งให้แก่กับต้นแล้ว ใยของเขาจะเหนียวอยู่ได้เป็นร้อยปี โดยที่ไม่มีตัวแมลงมา กัดกินเลย เพราะฉะนั้น เรียกว่า พูดได้ว่า เป็นพืชเศรษฐกิจที่ยอดเยี่ยมที่สุดของเมืองไทย"

พระราชดำรัส
สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง

หนังสือสมเด็จพระบรมราชินีนาถกับการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ

จากพระราชดำรัสดังกล่าว นำไปสู่โครงการฟื้นฟูงานจักสานย่านลิเภา ภายใต้มูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพ ในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง โดยทรงส่งเสริมให้ช่างฝีมือในภาคใต้กลับมาสืบสานงานจักสานย่านลิเภาแบบดั้งเดิม พร้อมทั้งพัฒนาฝีมือให้ประณีตยิ่งขึ้น และทรงรับซื้อผลิตภัณฑ์ย่านลิเภา โดยให้มูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพ ฯ นำไปจำหน่ายต่อ ซึ่งได้รับความนิยมอย่างสูงทั้งจากชาวไทยและชาวต่างประเทศ สร้างรายได้และความมั่นคงให้แก่ครอบครัวช่างจักสานอย่างมาก

พระเมตตายังแผ่ขยายไปถึงการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ พระองค์ทรงศึกษาถึงแหล่งที่มา ชนิด และวิธีการเก็บย่านลิเภาอย่างละเอียด เพื่อไม่ให้วัตถุดิบสำคัญนี้สูญสิ้นไปจากผืนป่า จึงพระราชทานพระราชดำริให้ราษฎรในภาคใต้ปลูกย่านลิเภาคืนสู่ธรรมชาติ เพื่ออนุรักษ์ย่านลิเภามิให้สูญพันธุ์ พร้อมทั้งพระราชทานแนวทางให้เก็บเฉพาะเส้นที่สมบูรณ์ และส่งเสริมให้มีการปลูกย่านลิเภาคืนสู่ธรรมชาติ

“.....การเก็บย่านลิเภานี่เป็นของจำเป็นมากที่จะต้องเก็บเป็น วิธีเก็บทำอย่างไรถึงจะเก็บได้อยู่นาน และสามารถส่งมาสนับสนุนทางกรุงเทพฯ โดยที่ไม่กรอบและแตก ขาดไปเสียก่อน นี่การที่เราทดลองปลูกย่านลิเภา เพราะว่าใช้อย่างเดียวแล้วก็นับวันมีแต่จะหมดไป ก็พยายามที่จะสนับสนุนให้ชาวบ้านปลูกแล้วก็ได้รับความช่วยเหลือจากชาวบ้านเป็นอย่างดี ในการพยายามปลูกรักษา ย่านลิเภา นี่ข้าพเจ้าทดลองไปดูพรุ บุกเข้าไปในพรุ โดยมีพี่น้องลูกเสือชาวบ้านกล้าหาญ ช่วยกันลุยลงไป ขนาดใส่รองเท้ายางหนายังโดนหนามตำไปทะลุเกือบถึงที่เท้า อันนี้เป็นเส้นลิเภาดำ ที่จะขึ้นเฉพาะในพรุหรือริม ๆ พรุ แล้วก็เพื่อดูพันธุ์ไม้ต่าง ๆ ที่ขึ้นในพรุ ซึ่งอาจจะเป็นประโยชน์แก่ชาวบ้านในการยังชีพของเขาให้อยู่ได้ดี ลิเภาสีน้ำตาลมักจะขึ้นบนเขาลิเภาสีนากก็ขึ้นบนเขา ชาวบ้านเหล่านี้นับว่าเป็นครูอยู่ในตัว เพราะเขาเองจะบอกได้ว่าลิเภาชนิดไหน ประไหมสุหรีจะต้องไปเก็บที่ไหน เขาจะบอกให้ ก็ได้อาศัยความสามารถ ความร่วมมือของเขา ที่ทำให้มูลนิธิศิลปาชีพประสบความสำเร็จได้""

พระราชดำรัส
สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง

หนังสือสมเด็จพระบรมราชินีนาถกับการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ

พระราชดำรัสนี้ สะท้อนให้เห็นถึงพระเมตตาที่มิได้มองเพียงงานศิลป์ หากยังคำนึงถึงธรรมชาติและวิถีชีวิตของชุมชนควบคู่กันไป ทำให้งานจักสานย่านลิเภากลับมามีชีวิตอีกครั้ง ทั้งในฐานะงานศิลปะ อาชีพ และมรดกทางวัฒนธรรมของชาติ จากพืชเถาที่ขึ้นอยู่ใต้ร่มไม้ในป่าภาคใต้ ย่านลิเภาได้กลายเป็นสัญลักษณ์ของพระเมตตาที่มองเห็นคุณค่าในสิ่งเล็กๆ และทรงเชื่อมั่นในศักยภาพของคนธรรมดา งานจักสานย่านลิเภาในวันนี้ จึงไม่ใช่เพียงงานหัตถศิลป์ หากคือเรื่องราวของการสืบสานชีวิต ศักดิ์ศรี และคุณค่าแผ่นดิน ที่ยังคงงดงามและยั่งยืนตราบจนปัจจุบัน

แหล่งอ้างอิง

หนังสือสมเด็จพระบรมราชินีนาถกับการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ หน้าที่ 147-150

หนังสือเคียงราษฎร์ หน้าที่ 198-202, 207