อดีตผู้พิพากษาอาวุโสฯ ชี้คำวินิจฉัยศาลรธน. คดีบัตรเลือกตั้ง บททดสอบคุ้มครองสิทธิขั้นพื้นฐาน ปชช.

วัส ติงสมิตร ชี้คำวินิจฉัยของศาลรัฐธรรมนูญในเวลา 14.00 น. วันนี้ ไม่ได้เป็นเพียงการแก้ปัญหาทางเทคนิคของการเลือกตั้ง แต่เป็น บททดสอบครั้งสำคัญในการคุ้มครองสิทธิขั้นพื้นฐานของประชาชน ในการลงคะแนนโดยลับ

28 ก.ย.2569-นายวัส ติงสมิตร นักวิชาการอิสระ อดีตผู้พิพากษาอาวุโสในศาลฎีกา โพสต์เฟซบุ๊ก “วัส ติงสมิตร กฎหมายและบ้านเมือง” เรื่อง “วิกฤตความลับบนบัตรเลือกตั้ง: คำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญในวันที่ 28 ก.ย. 2569!” เนื้อหาดังนี้

วันนี้ (วันจันทร์ที่ 28 กันยายน 2569) เวลา 14.00 น. ศาลรัฐธรรมนูญได้นัดฟังคำวินิจฉัยคดีการเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร (ส.ส.) เมื่อวันที่ 8 กุมภาพันธ์ 2569 ที่ผ่านมา ซึ่งมีปัญหาเกี่ยวกับบัตรเลือกตั้งที่ปรากฏรหัสเฉพาะบนบัตร นำไปสู่การร้องเรียนต่อผู้ตรวจการแผ่นดินและส่งเรื่องให้ศาลรัฐธรรมนูญวินิจฉัยว่า ทำให้การลงคะแนนเป็นไปโดยลับหรือไม่  และนับเป็นห้วงเวลาสำคัญที่จะชี้ชะตาและกำหนดทิศทางว่าระบบการเมืองไทยจะเดินหน้าต่อไปอย่างไร

1. รากฐานของปัญหา: ละเมิดหลัก “การลงคะแนนโดยลับ”

หัวใจสำคัญของการเลือกตั้งตามระบอบประชาธิปไตย คือ หลักความลับของการออกเสียงลงคะแนน ดังที่รัฐธรรมนูญ 2560 มาตรา 83 วรรคสอง (ที่แก้ไขใหม่) และมาตรา 85 ได้บัญญัติไว้ชัดเจนว่า การเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรให้ใช้วิธีออกเสียงลงคะแนนโดยตรงและลับ ความแตกต่างสำคัญของรหัสบนบัตรเลือกตั้งทั้งสองประเภท จึงนำไปสู่ผลลัพธ์ทางกฎหมายที่ต่างกันโดยสิ้นเชิง การเลือกตั้งเมื่อวันที่ 8 กุมภาพันธ์ 2569 มีบัตรเลือกตั้ง ส.ส. 2 ประเภท บัตรสีเขียว ส.ส.แบบแบ่งเขต ใช้ QR Code บัตรสีชมพู  ส.ส.แบบบัญชีรายชื่อ ใช้ Barcode ข้อเท็จจริงเท่าที่ปรากฏสู่สาธารณะคือ ทั้ง QR Code และ Barcode เป็นรหัสเฉพาะของบัตรแต่ละใบ (Unique ID) มี Running Number แตกต่างกันทุกใบ และ Running Number นั้นตรงกับเลขลำดับบนต้นขั้วบัตร ขณะเดียวกัน ผู้มีสิทธิเลือกตั้งต้องลงชื่อหรือพิมพ์ลายนิ้วมือที่ต้นขั้วบัตรก่อนรับบัตร

2. ทางออกของปัญหา: 4 ทางเลือกบนทางแยกของการเมืองไทย

ในการตัดสินใจที่จะเกิดขึ้นในบ่ายวันที่ 28 กันยายน 2569 ศาลรัฐธรรมนูญมีแนวทางการพิจารณาอยู่ 4 แนวทางเลือกหลัก ดังนี้:  ทางเลือกที่ 1: ยกคำร้องโดยไม่มีเงื่อนไข ด้วยการให้เหตุผลว่า ระบบรหัสบนบัตรไม่สามารถสืบย้อนกลับไประบุตัวบุคคลได้จริง การเลือกตั้งสมบูรณ์ตามกฎหมาย  ทางเลือกที่ 2: ยกคำร้องโดยมีเงื่อนไข ด้วยการให้เหตุผลว่า แม้ไม่เป็นการลงคะแนนโดยลับก็จริง แต่ไม่ถึงขั้นทำลายสาระสำคัญของการเลือกตั้ง จึงให้ กกต. ปรับปรุงกระบวนการออกแบบบัตรเลือกตั้งในอนาคต

ทางเลือกนี้มีคดีในต่างประสนับสนุน เช่น 1)ศาลในรัฐเพนซิลเวเนีย และรัฐแคนซัส ของสหรัฐอเมริกา”สั่งให้หยุด/ปรับเปลี่ยนการใช้รหัสในการเลือกตั้งครั้งต่อไป โดยไม่สั่งให้การเลือกตั้งครั้งนั้นเป็นโมฆะ” ในคดีที่เกี่ยวข้องกับข้อบกพร่องทางกฎหมาย หรือข้อผิดพลาดทางเทคนิคด้านการออกแบบระบบ โดยศาลใช้บรรทัดฐานสำคัญ คือ “การรักษาเสถียรภาพของการเลือกตั้งและสิทธิของประชาชนที่ลงคะแนนไปโดยสุจริต” ร่วมกับหลักการพิจารณาผลกระทบจริง (Outcome Test)

2) ในสหราชอาณาจักร บัตรเลือกตั้งมีการพิมพ์หมายเลขตรงกันทั้งบนบัตรและต้นขั้ว (Counterfoil) ในทางทฤษฎีสามารถนำบัตรมาจับคู่เพื่อรู้ได้ว่าใครลงคะแนนให้ใคร (ซึ่งเคยถูกผู้ร้องยื่นโต้แย้งต่อศาลว่าขัดต่อหลักการลงคะแนนลับ) ศาลอังกฤษวางหลักไว้ว่า ระบบรหัสที่เชื่อมโยงได้ ไม่ได้ทำให้การเลือกตั้งตกเป็นโมฆะ เพราะระบบรหัสถูกออกแบบเพื่อป้องกันการทุจริต (สืบหาบัตรปลอม) และเอกสารต้นขั้วทั้งหมดถูก “ซ่อนและผนึกตราอย่างเคร่งครัด” (Sealed) ซึ่งจะเปิดได้ต่อเมื่อมีคำสั่งศาลสูงสุดในคดีอาญาทุจริตเท่านั้น ศาลจึงสั่งคงผลการเลือกตั้งไว้ และให้ปรับปรุงคู่มือปฏิบัติงานของเจ้าหน้าที่ไม่ให้เปิดเผยรหัสต่อผู้สังเกตการณ์

ทางเลือกที่ 3: สั่งให้การเลือกตั้งเป็นโมฆะและจัดเลือกตั้งใหม่เฉพาะ “แบบบัญชีรายชื่อ” แนวคิดและเหตุผลสนับสนุน: อาศัย “หลักการแยกส่วนความเสียหาย” (Severability Principle) เนื่องจากระบบการเลือกตั้งตามรัฐธรรมนูญแก้ไขเพิ่มเติมเป็นระบบบัตร 2 ใบที่แยกออกจากกันอย่างชัดเจนโดยมีเหตุผลดังนี้ 1)คุ้มครองเจตนารมณ์ที่ชอบด้วยกฎหมาย: หากบัตรเลือกตั้งแบบแบ่งเขต (บัตรสีเขียว QR Code) ปรากฏข้อเท็จจริงว่า มี 1 รหัส ต่อบัตร 20 ใบ (1 เล่ม) จึงมิได้มีความบกพร่องเรื่องความลับและผ่านการลงคะแนนในวันเลือกตั้งทั่วไป (8 กุมภาพันธ์ 2569) พร้อมกันทั่วประเทศเรียบร้อยแล้ว การรักษาผลการเลือกตั้ง ส.ส. เขต 399 คนไว้ จึงเป็นการเคารพเสียงของประชาชนในแต่ละพื้นที่ 2) แก้ไขเฉพาะส่วนที่มีปัญหา: ปัญหา Barcode เกิดขึ้นเฉพาะบนบัตรเลือกตั้งแบบบัญชีรายชื่อ (บัตรสีชมพู) การสั่งให้เป็นโมฆะและจัดเลือกตั้งใหม่เฉพาะบัตรสีชมพู (โดยใช้บัญชีรายชื่อผู้สมัครชุดเดิม) จึงเป็นการทำซ้ำเฉพาะกระบวนการที่บกพร่องให้ถูกต้องตามมาตรา 83 วรรคสอง

3) ประหยัดงบประมาณและลดผลกระทบ: เป็นทางออกที่สมเหตุสมผล (Proportionality) ไม่สร้างภาระเกินจำเป็นแก่ประเทศชาติ และช่วยให้ กกต. เร่งจัดการเลือกตั้งซ่อมบัญชีรายชื่อเพื่อนำ สส. 100 คนกลับมาเติมให้ครบเกณฑ์ 95% เพื่อเปิดสภาได้เร็วที่สุด

ทางเลือกที่ 4: สั่งให้การเลือกตั้งเป็นโมฆะและจัดการเลือกตั้งใหม่ทั้ง 2 ระบบทั่วประเทศ  แนวคิดและเหตุผลสนับสนุน: อาศัยบรรทัดฐาน “หลักบูรณภาพและความเป็นเอกภาพของการเลือกตั้งทั่วไป” (Principle of Inseparability) คล้ายคำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญที่ 9/2549 (กรณีคูหาเลือกตั้ง) และคำวินิจฉัยที่ 2/2557 (กรณีไม่สามารถจัดเลือกตั้งวันเดียวกันทั่วราชอาณาจักร) ซึ่งมองว่าการเลือกตั้งทั่วไปตามมาตรา 83 ถูกออกแบบมาเป็นแพ็กเกจเดียวกัน หากสาระสำคัญส่วนใดส่วนหนึ่งของการเลือกตั้งขัดรัฐธรรมนูญ ย่อมส่งผลให้การเลือกตั้งทั่วไปทั้งคราวเสียไปทั้งหมด

หากข้อเท็จจริงปรากฏว่า ทั้งบัตรสีเขียว ส.ส.แบบแบ่งเขต ใช้ QR Code และบัตรสีชมพู ส.ส.แบบบัญชีรายชื่อ ใช้ Barcode

ทั้ง QR Code และ Barcode เป็นรหัสเฉพาะของบัตรแต่ละใบ (Unique ID) มี Running Number แตกต่างกันทุกใบ และ Running Number นั้นตรงกับเลขลำดับบนต้นขั้วบัตร ขณะเดียวกัน ผู้มีสิทธิเลือกตั้งต้องลงชื่อหรือพิมพ์ลายนิ้วมือที่ต้นขั้วบัตรก่อนรับบัตร การออกเสียงลงคะแนนเลือกตั้งจึงไม่เป็นไปโดยลับ  ข้อจำกัด: ส่งผลกระทบอย่างรุนแรงต่องบประมาณแผ่นดิน และการเมืองของประเทศ

ผมเห็นด้วยกับทางเลือกที่ 4 นี้

สรุปส่งท้าย

คำวินิจฉัยของศาลรัฐธรรมนูญในเวลา 14.00 น. วันนี้ ไม่ได้เป็นเพียงการแก้ปัญหาทางเทคนิคของการเลือกตั้ง แต่เป็น บททดสอบครั้งสำคัญในการคุ้มครองสิทธิขั้นพื้นฐานของประชาชน ในการลงคะแนนโดยลับ การเลือกทางออกโดยสั่งให้มีการเลือกตั้งใหม่ทั้ง ส.ส. แบบแบ่งเขตเลือกตั้งและแบบบัญชีรายชื่อ จึงนับเป็นทางออกที่สามารถรักษาความถูกต้องตามหลักนิติธรรม กับการประพฤติปฏิบัติตามหลักความเป็นจริงทางการเมือง เพื่อพาประเทศออกจากปัญหาในปัจจุบัน โดยคืนอำนาจการตัดสินใจทางการเมืองให้ประชาชนอีกครั้งหนึ่ง