ลูกน้องโทนี่ ยกกรณีปาขี้ 'ดวงฤทธิ์' เป็นงานศิลปะ

5 ก.ย.2566- เพจ CARE คิด เคลื่อน ไทย โพสต์ข้อความกรณี ปาขี้ ว่า นาทีที่มีค่า ศิลปะที่ไม่ใช่แค่ความสกปรก
วันเสาร์ที่ 2 ที่ผ่านมา หลายคนคงเห็นภาพกิจกรรม “ปาขี้” ของคุณดวงฤทธิ์ บุนนาคกันบ้างแล้ว ซึ่งในแง่หนึ่ง กิจกรรมนี้ถูกมองว่าเป็น “การแสดงความรับผิดชอบต่อคำพูดตัวเอง” ของคุณดวงฤทธิ์ที่เคยประกาศไปว่า หากพรรคเพื่อไทยตั้งรัฐบาลร่วมกับพรรคภูมิใจไทย พรรคพลังประชารัฐ และพรรครวมไทยสร้างชาติ คุณดวงฤทธิ์จะยอมให้เอาขี้ปาหัว ซึ่งเมื่อสถานการณ์ทางการเมืองแน่ชัดแล้วว่า พรรคเพื่อไทยได้ร่วมรัฐบาลกับทั้ง 3 พรรคจริง คุณดวงฤทธิ์ จึงประกาศจัดกิจกรรมปาขี้ขึ้นเพื่อรับผิดชอบต่อคำพูดตนเอง

นอกจากมุมมองทางการเมืองแล้ว กิจกรรมการปาขี้ของคุณดวงฤทธิ์ ยังสามารถถูกมองในแง่มุม “ศิลปะ” ได้อีกด้วย โดยในมุมศิลปะนั้น กิจกรรมปาขี้ ถือได้ว่าเป็น “Relational Performing Art” หรือ “ศิลปะการแสดงเชิงสัมพันธ์” อย่างหนึ่ง

อะไรคือ ศิลปะการแสดงเชิงสัมพันธ์? และมันสำคัญอย่างไร? วันนี้ พวกเรากลุ่ม CARE จะมาอธิบายให้ฟัง

▪️ อะไร คือ Relational Performing Art

Relational Performing Art เป็นการผสมกันระหว่าง 2 คำ คือ Relational Art + Performing Art

“Relational Art” หรือ “ศิลปะเชิงสัมพันธ์” ซึ่งหมายถึง ศิลปะที่เปลี่ยนให้ผู้ชมเป็นส่วนหนึ่งของสถานการณ์ทางศิลปะ ด้วยการเปิดโอกาสให้ผู้ชมได้มีปฏิสัมพันธ์ต่องานศิลปะ เพื่อให้เกิดประสบการณ์ทางศิลปะที่รับรู้ผ่านประสาทสัมผัสต่างๆ เช่น การเห็น ได้ยิน การรับรส การได้กลิ่น และการสัมผัสทางร่างกาย

ปกติเราจะเข้าไปเสพงานศิลปะด้วยการไปยืนดูรูปหรืองานศิลปะเฉยๆ แต่ศิลปะเชิงสัมพันธ์ คือ การที่ทำให้เราเข้าไปมีส่วนร่วมกับงานศิลปะด้วย จนทำให้การกระทำของเราที่มีต่อการศิลปะ ถือเป็นส่วนหนึ่งของงานศิลปะด้วย

ส่วนอีกคำ คือคำว่า “Performing Art” หรือ “ศิลปะการแสดง” ซึ่งหมายถึง ศิลปะสาขาหนึ่งที่ใช้ร่างกายเป็นสื่อ รวมถึงอาจมีอุปกรณ์ประกอบการแสดงในการถ่ายทอดเรื่องราวหรือความรู้สึก ซึ่งเป็นการแสดงสดต่อหน้าคนดู เช่น การแสดงละครเวที เป็นต้น

พอเอา 2 คำนี้มาผสมกัน จึงกลายเป็น Relational Performing Art หรือ ศิลปะการแสดงเชิงสัมพันธ์ ที่หมายถึง ศิลปะที่ใช้ร่างกายศิลปินเป็นสื่อโดยเปิดโอกาสให้ผู้ชมเข้ามามีส่วนหนึ่งของงานศิลปะผ่านการกระทำบางอย่างกับร่างกายศิลปิน

▪️ Rhythm 0 ศิลปะแห่งการท้าทายความคิดด้านลบของมนุษย์

ตัวอย่างของ ศิลปะการแสดงเชิงสัมพันธ์ที่มีชื่อเสียงมากที่สุดโปรเจคหนึ่ง คือ “Rhythm 0” ของ มารินา อบราโมวิช ศิลปินชาวเซอร์เบียผู้ได้รับขนานนามว่า “ตัวแม่ของศิลปะแสดงสด”

Rhythm 0 (1974) เป็นการแสดงสดที่ท้าทายความคิดด้านลบของมนุษย์อย่างมาก โดยเธอได้เตรียมอุปกรณ์จำนวน 72 ชิ้น เช่น ปากกา ดอกกุหลาบ ขนนก กรรไกร แส้ มีด รวมไปถึงปืนพกที่บรรจุกระสุน 1 นัด และเชื้อเชิญผู้ชมให้ใช้อุปกรณ์เหล่านี้ทำอะไรกับร่างกายเธอก็ได้ โดยที่เธอจะไม่ต่อต้านหรือป้องกันตัว เป็นเวลา 6 ชั่วโมง

โดยผู้ชมบางคนเข้ามาใช้ขนนกแหย่เธอ เอาปากกาเขียนบนตัวเธอ ก่อนจะเริ่มรุนแรงไปถึงการกรีดเรือนร่าง บางคนลวนลามเธอ รวมไปถึงเอาปืนจ่อหัวเธอ แต่ก็มีผู้ชมหลายคนช่วยปกป้องเธอจากความรุนแรงเหล่านั้นด้วยเช่นกัน คล้ายลุงเสื้อแดงที่วิ่งไปโอบกอดคุณดวงฤทธิ์

การแสดงศิลปะโปรเจคนี้จึงแสดงให้เห็นว่า “ถ้าไม่ต้องรับผิดชอบต่อผลการกระทำของตัวเอง มนุษย์เราก็สามารถทำเรื่องเลวร้ายได้อย่างง่ายดาย” และนี่คือศิลปะการแสดงเชิงสัมพันธ์ที่อื้อฉาวที่สุดและท้าทายมุมมืดของมนุษย์มากที่สุดครั้งหนึ่งในวงการ

▪️ Untitled (Free) ศิลปะกินได้กลางหอศิลป์นิวยอร์ก

นอกจากการใช้เรือนร่างตัวเองเป็นสื่อศิลปะแล้ว อีกหนึ่งผลงานศิลปะเชิงสัมพันธ์ที่โด่งดังจากศิลปินไทยร่วมสมัยอย่าง “ฤกษ์ฤทธิ์ ตีระวนิช” ด้วยการแสดงผลงาน ผัดไทย (Pad Thai) หรือ Untitled (Free)

โดยเขายกครัวเข้าไปตั้งในหอศิลป์และทำผัดไทยแจกฟรีให้กับผู้ชมในแกเลอรีนิวยอร์ก โดยบางคนอาจจะมองว่าเป็นแค่ทำผัดไทยแจกฟรี หลายคนต่างงุนงงว่ามันศิลปะตรงไหน แต่จริงๆ แล้ว มันไม่ใช่แค่การทำอาหารแจก แต่มันเป็นการสร้างสถานการณ์ที่นำพาผู้คนเข้ามาร่วมสัมผัสผ่านการกิน

เพราะ “อาหาร คือ ศิลปะ” ดังนั้น การทำอาหารคือการทำผลงานศิลปะ และการที่ผู้ชมกินอาหารก็เป็นการพาให้ผู้ชมเข้ามาสัมผัสและเสพงานศิลปะผ่านการ “กิน” ซึ่งถือเป็นการสร้างผลงานร่วมกันระหว่างผู้ชมกับศิลปิน

▪️ ปาขี้ ในฐานะงานศิลปะ

หากย้อนกลับมาจะมองกิจกรรมการปาขี้ของคุณดวงฤทธิ์ ว่าเป็นศิลปะการแสดงเชิงสัมพันธ์ด้วยก็คงไม่แปลกนัก เพราะคุณดวงฤทธิ์ได้ให้ผู้ชมเข้ามามีส่วนร่วมในงานศิลปะของเขา ด้วยการเปิดโอกาสให้ใครก็ได้มาปาขี้ใส่ร่างกายเขา เพื่อสะท้อนความรู้สึก “สะใจ” ของผู้ชมที่ได้สาดอารมณ์ใส่เรือนร่างศิลปินด้วยการปาขี้

“ขี้” ในที่นี้จึงไม่ได้หมายถึงเพียง “อุจจาระ” แต่หมายถึง “สิ่งสกปรก” ในฐานะเครื่องมือสาดอารมณ์ใส่ศิลปินเพื่อความสนุกสะใจ และการที่เราจะสาดอารมณ์ใส่ใครเพื่อให้เขาเปรอะเปื้อนไปด้วยของสิ่งสกปรกนั้น มือของเราก็จำเป็นต้องหยิบคว้าสิ่งสกปรกนั้นด้วย จึงเท่ากับว่า มือของเราเองต้องสัมผัสสิ่งสกปรกนั้นก่อนที่เราจะทำให้คนอื่นเปรอะเปื้อนสิ่งสกปรกเสียอีก

สิ่งนี้สะท้อนได้เป็นอย่างดีว่า การที่เราจะทำให้คนอื่นต้องเปรอะเปื้อนไปด้วยความทุกข์ มือของเราจะต้องกำความทุกข์นั้นไว้เองเสียก่อน

และนี่คือหนึ่งสิ่งที่สามารถสื่อความหมายในทางศิลปะได้เป็นอย่างดีจากกิจกรรมของคุณดวงฤทธิ์.