รัฐต้องพึ่งได้-คุมเข้มเงินบริจาค  ปิดช่องมูลนิธิ หากินกับศรัทธา

ปรากฏการณ์ "โป๊ะแตก" ในสังคมไทย หลังเกิดกรณีข้อกล่าวหาและประเด็นร้อนที่เกิดขึ้นกับมูลนิธิของ "บุ๋ม" ปนัดดา วงศ์ผู้ดี ประธานมูลนิธิองค์กรทำดี ตลอดจนการออกมาตั้งคำถามของกลุ่มอินฟลูเอนเซอร์และสื่อมวลชนต่อมูลนิธิ สมาคม และกลุ่มจิตอาสาหลายแห่ง ได้กลายเป็นจุดชนวนสำคัญที่ทำให้สังคมเริ่มหันมารีเช็กความโปร่งใสขององค์กรสาธารณกุศลเอกชน 

ทั้งในมิติของการใช้งบประมาณตรงตามวัตถุประสงค์ของผู้บริจาคหรือไม่ และการนำแรงศรัทธา ความสงสาร รวมถึงความน่าเชื่อถือของคนดังมาใช้เป็นเครื่องมือชักจูงใจประชาชน

หากย้อนพิจารณาถึงต้นตอที่แท้จริงว่า เหตุใดที่คนไทยจำนวนมากจึงเลือกหอบความเดือดร้อนเดินทางไปร้องเรียนกับมูลนิธิเอกชน สมาคม และคนดัง มากกว่าการเดินเข้าหา หน่วยงานภาครัฐ โดยตรง

คำตอบไม่ได้ซับซ้อน แต่มาจากความล้มเหลวเชิงโครงสร้างของระบบราชการไทยเอง ประการแรก คือปัญหาเรื่องความล่าช้าและระบบราชการที่มีขั้นตอนซับซ้อน ยุ่งยาก ผู้เสียหายต้องผ่านการกรอกเอกสาร รอการอนุมัติตามลำดับชั้น และมักถูกส่งต่อเรื่องไปยังหน่วยงานต่างๆ โดยหาผู้รับผิดชอบหลักไม่ได้ ในทางกลับกัน มูลนิธิเอกชน และคนดัง กลับมีความคล่องตัวสูง ตัดสินใจฉับไว และลงมือช่วยเหลือได้ทันที

ประการต่อมาคือ การหวังพึ่งพิงอำนาจสื่อและกระแสสังคม ชาวบ้านเชื่อว่าเมื่อเรื่องราวถูกนำเสนอผ่านคนดังที่มีฐานผู้ติดตามจำนวนมาก ถือเป็นแรงกดดันชั้นดีที่บังคับให้หน่วยงานรัฐต้องตื่นตัวและเร่งแก้ไขปัญหาอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้

สื่อหลักและออนไลน์จึงกลายเป็น ทางลัดเรียกร้องความยุติธรรม ซึ่งสอดรับกับความไม่ค่อยเชื่อมั่นในกระบวนการยุติธรรมและระบบตรวจสอบของรัฐ ประชาชนรู้สึกว่าระบบปกติไม่สามารถปกป้องพวกเขาจากผู้มีอิทธิพลหรือเจ้าหน้าที่รัฐที่ไม่สุจริตได้ 

ยังไม่นับรวมถึงปัจจัยด้านอารมณ์ความรู้สึก ที่การเดินเข้าหาหน่วยงานรัฐมักสร้างความเกรงกลัว ถูกกดทับด้วยข้อกฎหมายและอำนาจนิยม จากเครื่องแบบ ที่สะสมมาแต่ในอดีต 

ขณะที่เอกชนและคนดังใช้ภาษาเข้าใจง่าย มีปฏิสัมพันธ์ที่ให้ความหวัง และแสดงความเห็นอกเห็นใจอย่างทันท่วงที ทำให้เกิดความไว้วางใจในเชิงอารมณ์มากกว่า

จากปัญหาที่สะสมกันมา จึงไม่เพียงที่รัฐบาล โดย “อนุทิน ชาญวีรกูล” นายกรัฐมนตรี และรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย (มท.1) จะต้องออกข้อสั่งการด่วนเพื่อจัดระเบียบและตรวจสอบมูลนิธิ รวมถึงกลุ่มอินฟลูเอนเซอร์อย่างเข้มงวด เพื่อป้องกันมิจฉาชีพหรือบุคคลที่อาศัยศรัทธาและความสงสารมาฉ้อโกงแสวงหาผลประโยชน์ส่วนตัวเท่านั้น 

โดยมีการมอบหมายให้ กรมการปกครอง กระทรวงมหาดไทย เป็นหน่วยงานหลักในการตรวจสอบการจดทะเบียนจัดตั้งและการดำเนินกิจกรรมให้เป็นไปตามกฎหมาย และแก้กฎหมายมูลนิธิ เพิ่มโทษผู้กระผิด ลดช่องโหว่ในการบริหารจัดการเงินที่ขาดความโปร่งใส และไม่ปล่อยให้เกิดความหละหลวมเหมือนที่ผ่านมา

ดังเช่นกรณีที่ “มท.เต้ย” พลพีร์ สุวรรณฉวี รมช.มหาดไทย (มท.2) ออกมาตรวจสอบพบว่า มีมูลนิธิที่จัดตั้งมาตั้งแต่ปี 2565 แต่จนถึงปัจจุบันกลับยังไม่มีการส่งข้อมูลใดๆ มาถึงกระทรวงมหาดไทย จนต้องออกหนังสือส่งสัญญาณเตือนและกำหนดเส้นตายให้ส่งข้อมูลภายในวันที่ 10 พฤศจิกายน 

ซึ่งก็นำมาสู่คำถามคาใจของสังคมตามมาว่า หากไม่เกิดเรื่องราวดรามาขึ้นมา กระทรวงมหาดไทยคิดจะลุกขึ้นมาตรวจสอบจริงจังหรือไม่ 

 ขณะเดียวกัน เสียงเรียกร้องจากฝ่ายนโยบายอย่าง “ปกรณ์ นิลประพันธ์” รองนายกรัฐมนตรี ที่เสนอให้สมาคมและมูลนิธิต่างๆ เปิดเผยบัญชีรายรับ-รายจ่ายสู่สาธารณะ เพื่อให้ประชาชนตรวจสอบได้ พร้อมเปรียบเทียบเงินบริจาคว่ามีลักษณะไม่ต่างจากเงินวัด

เนื่องจากเป็นเงินที่ประชาชนมอบให้ด้วยความศรัทธา จึงควรมีความโปร่งใสและตรวจสอบได้เช่นเดียวกับเงินทำบุญ ก็ยังคงเป็นโจทย์ใหญ่ที่สังคมกำลังจับตามองว่า กระทรวงมหาดไทยจะขานรับข้อเสนอแนวคิดนี้ไปปฏิบัติจริงหรือไม่ หรือยังคงกังวลว่าจะไปกระทบกระเทือนกลุ่มก้อนอำนาจและผลประโยชน์ของใคร

ควบคู่กับเจ้าหน้าที่ตำรวจจะต้องสืบสวนความผิดอาญา และเส้นเงินต่างๆ ของบรรดามูลนิธิต่างๆ เพื่อให้เห็นถึงการบังคับใช้กฎหมายอย่างเด็ดขาด เพื่อไม่ให้เกิดการกระทำซ้ำ  

 นอกจากนี้ ในส่วนของรัฐบาลและหน่วยงานภาครัฐ รวมถึงองค์กรสาธารณกุศลภายใต้การกำกับดูแลของรัฐ ต้องปรับเปลี่ยนวัฒนธรรมองค์กรและบทบาทของเจ้าหน้าที่เสียใหม่ ต้องเปลี่ยนทัศนคติจากเดิมที่มองว่าตนเองเป็น "ผู้ให้" มาเป็น "ผู้รับใช้ประชาชน" 

ควบคู่ไปกับการปลดล็อกและลดขั้นตอนทางกฎหมายที่ไม่จำเป็น เพื่อให้สามารถเข้าไปแก้ไขปัญหาความเดือดร้อนของประชาชนได้อย่างทันท่วงที ไม่ปล่อยให้ชาวบ้านต้องไปง้อคนดัง

 สำหรับองค์กรเอกชนและมูลนิธิต่างๆ ก็ต้องปรับตัวเข้าสู่ระบบมาตรฐานความโปร่งใส เลิกพฤติกรรมแดนสนธยา ต้องกล้าเปิดเผยตัวเลขรายรับ-รายจ่าย รายชื่อผู้บริจาค และรายละเอียดการใช้จ่ายเงินอย่างตรงไปตรงมาเพื่อสร้างความน่าเชื่อถือที่แท้จริง

ในฝั่งของประชาชน การปรับตัวและเท่าทันปัญหาคือภูมิคุ้มกันสำคัญที่สุด ต้องใช้วิจารณญาณเสพข่าว และตระหนักว่า การพึ่งคนดังหรือมูลนิธิเอกชนแม้อาจได้ผลเร็ว แต่ไม่อาจทดแทนกระบวนการทางกฎหมายที่ยั่งยืนได้ ประชาชนจึงต้องรู้สิทธิของตน ใช้ช่องทางระบบควบคู่กัน และตรวจสอบรายละเอียดบัญชีบริจาคอย่างรอบคอบ ไม่โอนเงินตามกระแสเพื่อไม่ให้ตกเป็นเหยื่อมิจฉาชีพ

ที่สำคัญคือต้องพึ่งพาตนเองเป็นหลัก พร้อมร่วมตรวจสอบทั้งภาครัฐและเอกชน เพื่อผลักดันระบบบริการสาธารณะให้เป็นที่พึ่งของทุกคนได้อย่างเท่าเทียม

ปรากฏการณ์นี้จึงเป็นบทเรียนครั้งใหญ่ที่กระตุ้นให้รัฐบาลต้องเร่งปฏิรูประบบราชการให้พึ่งพาได้จริง มูลนิธิเอกชนต้องโปร่งใสตรวจสอบได้ และประชาชนต้องตื่นรู้ในการรักษาสิทธิและบริจาคอย่างมีสติ เพื่อสร้างระบบความช่วยเหลือในสังคมไทยให้เข้มแข็งอย่างแท้จริง.