แพรวาราชินีแห่งไหม

สหกรณ์ศูนย์ศิลปาชีพทอผ้าไหมแพรวาบ้านโพนกาฬสินธุ์ จำกัด

จากพระเมตตาสู่ราชินีแห่งผ้าไหมไทย “แพรวาบ้านโพน” มรดกภูมิปัญญาที่งอกงามจากรุ่นสู่รุ่น

 ด้วยพระราชปณิธานของ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ที่ทรงอนุรักษ์ภูมิปัญญาหัตถศิลป์ไทย พร้อมสร้างอาชีพและรายได้ให้แก่ประชาชนในชนบท ทำให้ผ้าไทยจำนวนมากได้รับการฟื้นฟูและสืบทอดต่อมาจนถึงปัจจุบัน หนึ่งในนั้นคือ “ผ้าไหมแพรวา” ของชาวผู้ไทบ้านโพน จังหวัดกาฬสินธุ์ ที่ได้รับการยกย่องว่าเป็น “ราชินีแห่งผ้าไหมไทย” พระมหากรุณาธิคุณดังกล่าวยังได้รับการสืบสานและต่อยอดโดย สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสิริวัณณวรี นารีรัตนราชกัญญา ที่ทรงนำองค์ความรู้ด้านการออกแบบแฟชั่นและสิ่งทอ มาช่วยยกระดับผ้าไทยให้ร่วมสมัยมากยิ่งขึ้น ไม่ว่าจะเป็นการพระราชทานแนวทางการใช้สี การพัฒนาลวดลาย และการสร้างมูลค่าเพิ่มให้กับผลิตภัณฑ์ผ้าไทย เพื่อให้ช่างทอผ้าสามารถรักษาอัตลักษณ์ดั้งเดิม ควบคู่ไปกับการตอบโจทย์ตลาดยุคใหม่ได้อย่างสมดุล

จากผ้าสไบของชาวผู้ไท สู่ราชินีแห่งผ้าไหมไทย

ผ้าแพรวาเป็นภูมิปัญญาของชาวผู้ไท กลุ่มชาติพันธุ์ที่อพยพจากลุ่มน้ำโขงเข้ามาตั้งถิ่นฐานในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย โดยเฉพาะจังหวัดกาฬสินธุ์ ในอดีตผ้าแพรวาเป็นผ้าสไบที่ใช้พาดไหล่ในงานบุญและโอกาสสำคัญเท่านั้น มีเอกลักษณ์โดดเด่นด้วยลวดลายที่เกิดจากการจกไหมด้วยมืออย่างละเอียดอ่อน    จนได้รับการยกย่องว่าเป็นหนึ่งในงานหัตถศิลป์ชั้นสูงของไทย

คำว่า "แพรวา" หมายถึง ผ้าทอที่มีความยาวประมาณหนึ่งวา ใช้เป็นผ้าสไบพาดไหล่ในงานบุญและโอกาสสำคัญ ลวดลายแต่ละผืนเกิดจากการจกไหมด้วยมืออย่างละเอียด ผ้าไหมแพรวาแห่งบ้านโพน จังหวัดกาฬสินธุ์ ได้รับการยกย่องให้เป็น "ราชินีแห่งผ้าไหมไทย" ที่สะท้อนอัตลักษณ์ของชาวผู้ไทที่สืบทอดกันมาหลายชั่วอายุคน

จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2520 สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เสด็จพระราชดำเนินเยี่ยมราษฎรที่อำเภอคำม่วง จังหวัดกาฬสินธุ์ พระองค์ทอดพระเนตรเห็นชาวผู้ไทบ้านโพนแต่งกายด้วยผ้าแพรวามารับเสด็จ จึงทรงสนพระราชหฤทัยในความงดงามของผืนผ้า จากวันนั้นพระองค์ทรงมีพระราชดำริให้อนุรักษ์และฟื้นฟูการทอผ้าแพรวา พร้อมพระราชทานเส้นไหม อุปกรณ์ และการสนับสนุนผ่านมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพ เพื่อให้ชาวบ้านสามารถสืบทอดภูมิปัญญาและสร้างอาชีพที่มั่นคงควบคู่กันไป

ผ้าแพรวา จิตวิญญาณของชาวผู้ไท

ตลอดหลายทศวรรษที่ผ่านมา ช่างทอผ้าแพรวาได้ร่วมกันอนุรักษ์ลวดลายโบราณที่สืบทอดจากบรรพบุรุษ ควบคู่กับการพัฒนาลวดลายใหม่ ๆ บุคคลสำคัญที่มีบทบาทในการพัฒนาผ้าแพรวา คือ นางคำสอน สระทอง ศิลปินแห่งชาติ และหนึ่งในทหารเสือราชินีแห่งวงการผ้าไหมไทย ผู้คิดค้นลวดลายใหม่เป็นจำนวนมาก รวมถึงพัฒนาเทคนิคการจัดเก็บลวดลายลงในสมุดกราฟ เพื่อถ่ายทอดองค์ความรู้สู่คนรุ่นหลังอย่างเป็นระบบ นางคำสอนเล่าถึงความปลาบปลื้มใจว่า “เป็นความภาคภูมิใจที่สุดในชีวิต พระองค์ท่านอยากให้พวกเราทอผ้า เพื่อรักษาภูมิปัญญาของบรรพบุรุษเอาไว้”  หลังจากชาวบ้านร่วมกันทอผ้าถวายในปี พ.ศ.2521 และนำขึ้นทูลเกล้าฯ ถวาย ณ พระราชวังไกลกังวล สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงพอพระราชหฤทัยเป็นอย่างยิ่ง พร้อมมีพระราชดำรัสให้ชาวบ้านสืบสานการทอผ้าต่อไป และพระราชทานเส้นไหม ฟืม และเงินทุนสนับสนุนอย่างต่อเนื่อง จนเกิดเป็นศูนย์ศิลปาชีพทอผ้าไหมแพรวาบ้านโพน

จากกลุ่มแม่บ้าน สู่สหกรณ์ที่สร้างอาชีพให้คนทั้งชุมชน

ภายใต้การส่งเสริมของมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพในสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง กลุ่มทอผ้าแพรวา บ้านโพนได้เติบโตอย่างต่อเนื่อง จากกลุ่มแม่บ้านเกษตรกรที่เริ่มต้นเพียง 70 คน พัฒนาสู่การเป็น “สหกรณ์ศูนย์ศิลปาชีพทอผ้าไหมแพรวาบ้านโพน กาฬสินธุ์ จำกัด” ปัจจุบันมีสมาชิกและเครือข่ายช่างทอผ้ามากกว่า 800 คน ครอบคลุมพื้นที่ 4 อำเภอของจังหวัดกาฬสินธุ์ ได้แก่ อำเภอคำม่วง อำเภอสมเด็จ อำเภอสหัสขันธ์ และอำเภอ  สามชัย ที่นี่นอกจากการรวบรวมและจำหน่ายผ้าไหมแพรวาแล้ว สหกรณ์ยังเป็นศูนย์กลางการถ่ายทอดองค์ความรู้ ตั้งแต่การปลูกหม่อนเลี้ยงไหม การสาวไหม ย้อมสีธรรมชาติ จนถึงการทอผ้าและการพัฒนาผลิตภัณฑ์ สร้างรายได้ให้สมาชิกปีละหลายหมื่นถึงหลักแสนบาทต่อครัวเรือน

สืบสานพระราชปณิธาน สู่การพัฒนาผ้าไทยในยุคใหม่

จากพระราชปณิธานของสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง ในการอนุรักษ์และสร้างอาชีพจากผ้าไทย วันนี้ ผ้าไหมแพรวายังคงได้รับการต่อยอดอย่างต่อเนื่องผ่านแนวพระดำริของสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสิริวัณณวรี นารีรัตนราชกัญญา พระองค์ทรงให้ความสำคัญกับการพัฒนาผ้าไทยให้ก้าวทันยุคสมัย เมื่อวันที่ 13 มีนาคม เสด็จไปทอดพระเนตรนิทรรศการการจัดแสดงผลงานภูมิปัญญาผ้าไทยและงานหัตถกรรมชุมชน ณ สหกรณ์ศูนย์ศิลปาชีพทอผ้าไหมแพรวา บ้านโพน กาฬสินธุ์ จำกัด อ.คำม่วง จ.กาฬสินธุ์ โดยทรงพระราชทานองค์ความรู้ด้านการออกแบบ การใช้สี และแนวทางการพัฒนาผลิตภัณฑ์ ผ่านโครงการ "ผ้าไทยใส่ให้สนุก" รวมถึงหนังสือแนวทางการออกแบบผ้าไทยพระราชทาน ซึ่งช่วยสร้างแรงบันดาลใจให้ช่างทอผ้าทั่วประเทศ ได้นำแนวทางดังกล่าวมาปรับใช้ในการพัฒนาลวดลาย สีสัน และรูปแบบผลิตภัณฑ์ให้ตอบโจทย์ผู้บริโภครุ่นใหม่มากขึ้น

ราชินีแห่งผ้าไหมไทยที่ยังคงถักทออนาคต

 ตลอดระยะเวลากว่า 40 ปี จากผ้าไหมแพรวาที่ใช้เฉพาะในชุมชน จนได้รับการยอมรับในระดับประเทศและระดับสากล ผ้าไหมแพรวาบ้านโพนได้พิสูจน์ให้เห็นว่า ภูมิปัญญาท้องถิ่นสามารถเติบโตควบคู่ไปกับการพัฒนาเศรษฐกิจและคุณภาพชีวิตของผู้คนได้อย่างยั่งยืน

จากพระเมตตาของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนี  พันปีหลวง สู่การสืบสานและต่อยอดโดยสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสิริวัณณวรี นารีรัตนราชกัญญา ทำให้ผ้าไหมแพรวา ราชินีแห่งไหม ได้รับการอนุรักษ์ภูมิปัญญา การสร้างอาชีพ และการส่งต่อคุณค่าทางวัฒนธรรมไทยจากรุ่นสู่รุ่นอย่างไม่มีวันสิ้นสุด

ข้อมูล

1. สหกรณ์ศูนย์ศิลปาชีพทอผ้าไหมแพรวา บ้านโพน กาฬสินธุ์ จำกัด
2. https://www.matichon.co.th/royal/news_5633606