เจาะลึกศิลปะปูนปั้น “สกุลช่างเมืองเพชร” มรดกศิลป์ที่ยังมีชีวิตของแผ่นดินไทย

จังหวัดเพชรบุรี เมืองเก่าแก่ที่เคยเป็นทั้งเมืองหน้าด่านและเมืองที่พระมหากษัตริย์หลายพระองค์เสด็จประพาส ตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาจนถึงกรุงรัตนโกสินทร์ ความเจริญรุ่งเรืองของเพชรบุรีได้หล่อหลอมให้เกิดศิลปวัฒนธรรมอันงดงามที่สืบทอดต่อกันมาอย่างไม่ขาดสาย

ท่ามกลางมรดกทางศิลปะมากมาย “ปูนปั้นสกุลช่างเมืองเพชร” นับเป็นหนึ่งในเอกลักษณ์สำคัญที่ทำให้จังหวัดเพชรบุรีได้รับการขนานนามว่าเป็น “เมืองช่างแห่งสยาม” เมืองที่ฝีมือช่าง และศรัทธาในศิลปะผสานกันอย่างลึกซึ้ง ศิลปะปูนปั้นของเมืองเพชรบุรีนั้นเปรียบเสมือน “อยุธยาที่ยังมีชีวิต” จากการถ่ายทอดความประณีตของช่างโบราณผ่านลวดลายที่พลิ้วไหว งดงาม และเต็มไปด้วยจิตวิญญาณแห่งศิลป์

อัตลักษณ์แห่งสกุลช่างเมืองเพชร

หัวใจสำคัญของงานปูนปั้นเมืองเพชร คือการใช้ “ปูนตำ” หรือ “ปูนสด” ซึ่งเป็นสูตรเฉพาะที่สืบทอดกันมาแต่โบราณ ส่วนผสมประกอบด้วย ปูนขาว ทราย และกระดาษที่โขลกเข้าด้วยกัน ก่อนผสมกับน้ำตาลโตนดอันเป็นผลผลิตพื้นถิ่นของเพชรบุรี ทำให้เนื้อปูนมีความเหนียว นุ่มเนียน และทนทานเป็นพิเศษ

เมื่ออยู่ในมือของช่างผู้ชำนาญ เนื้อปูนสดจะถูกปั้นแต่งอย่างรวดเร็วในขณะที่ยังไม่แห้ง เกิดเป็นลวดลายอันวิจิตร ไม่ว่าจะเป็นลายกนก ลายกระจัง หรือรูปสัตว์หิมพานต์ที่ดูราวกับมีชีวิต เทคนิคการ “ปั้นสด” นี้ ต้องอาศัยทั้งความชำนาญ และจังหวะเวลา เพราะช่างต้องปั้นให้เสร็จสมบูรณ์ก่อนที่ปูนจะแห้งแข็ง จึงนับเป็นทักษะเฉพาะตัวที่ทำให้งานปูนปั้นเมืองเพชรได้รับการยกย่องว่าเป็นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมที่มีเอกลักษณ์ ไม่เหมือนใคร

นอกจากความงดงามของรูปทรง ลวดลายปูนปั้นเมืองเพชรมักแฝงเรื่องราวของวิถีชีวิต คติธรรม หรือเหตุการณ์ในสังคม ทำให้งานศิลป์เหล่านี้มิใช่เพียงเครื่องประดับสถาปัตยกรรม แต่ยังเป็น “เรื่องเล่า” ที่ถ่ายทอดภูมิปัญญาของชุมชนผ่านกาลเวลา

จาก “สำนักช่างวัด” สู่ “บ้านครูช่างเมืองเพชร”

ในอดีต การเรียนรู้ศิลปะปูนปั้นมักเกิดขึ้นภายในสำนักช่างของวัด ซึ่งเป็นศูนย์กลางการสร้างสรรค์งานศิลป์ของชุมชน ทั้งยังเป็นแหล่งบ่มเพาะฝีมือ และจิตวิญญาณของช่างไทย แต่เมื่อกาลเวลาผ่านไป การถ่ายทอดองค์ความรู้ได้ขยายออกจากพื้นที่วัด สู่ “บ้านครูช่าง” ที่ทำหน้าที่สืบสานวิชา ถ่ายทอดประสบการณ์ และปลูกฝังความรักในงานศิลป์ให้แก่ลูกหลานและศิษย์รุ่นใหม่

หนึ่งในปรมาจารย์ผู้มีบทบาทสำคัญในการอนุรักษ์ และสืบทอดศิลปะปูนปั้นสกุลช่างเมืองเพชร คือ ครูทองร่วง เอมโอษฐ์ ศิลปินแห่งชาติ สาขาทัศนศิลป์ (ศิลปะปูนปั้น) ผู้สืบสานทั้งเทคนิคการปั้นปูนสด การเขียนลาย และการออกแบบลวดลายไทยได้อย่างวิจิตรบรรจง

ครูทองร่วง มิได้ถ่ายทอดเพียงทักษะเชิงช่าง หากยังมุ่งปลูกฝัง “จิตวิญญาณของช่างศิลป์” แก่ลูกศิษย์จำนวนมาก ทำให้สายเลือดแห่งสกุลช่างเมืองเพชรยังคงดำรงอยู่จนถึงปัจจุบัน ผลงานปูนปั้นที่ปรากฏ ตามวัดวาอารามต่าง ๆ เช่น งานปูนสดในพระอุโบสถวัดมหาธาตุวรวิหาร จังหวัดเพชรบุรี ล้วนสะท้อนถึงความประณีตอ่อนช้อยของลวดลายไทย ไม่ว่าจะเป็นลายพุ่มข้าวบิณฑ์ ลายกระจัง หรือลายกนก ที่พลิ้วไหวอย่างมีชีวิตชีวา

ถึงแม้ว่าครูทองร่วงได้ถึงแก่กรรมแล้ว เมื่อวันที่ 12 เมษายน พ.ศ. 2566 ในวัย 80 ปี หากแต่ผลงาน    ลายปูนปั้นโบราณเมืองเพชรของท่าน ยังคงเป็นมรดกทางศิลปะอันล้ำค่า ที่ได้รับการสืบทอด และส่งต่อไปสู่คนรุ่นหลังอย่างไม่สิ้นสุด

ศิลปะดั้งเดิมสู่เศรษฐกิจสร้างสรรค์

แม้งานปูนปั้นจะถือกำเนิดจากสถาปัตยกรรมในทางศาสนา แต่ปัจจุบัน ช่างศิลป์เมืองเพชรได้ปรับตัวให้สอดคล้องกับวิถีชีวิตสมัยใหม่ ลวดลายที่เคยปรากฏบนผนังวัด หรือหน้าบันพระอุโบสถ ถูกลดทอนรูปแบบและขนาดลง เพื่อสร้างสรรค์เป็นผลิตภัณฑ์ร่วมสมัย เช่น ของตกแต่งบ้านระดับพรีเมียม กรอบรูป หัวเสาจำลอง หรือโคมไฟที่ นำลายกนกใบเทศ และลายสัตว์หิมพานต์มาออกแบบใหม่ เครื่องประดับ และงานแฟชั่น การนำลวดลายปูนปั้น มาเป็นต้นแบบในการหล่อเงินหรือทองเหลือง เช่น จี้สร้อยคอ หรือเข็มกลัด การปรับตัวเช่นนี้ทำให้งานช่างดั้งเดิมก้าวสู่ทุนวัฒนธรรม ที่สามารถสร้างมูลค่าเพิ่มทางเศรษฐกิจได้อย่างยั่งยืน

จากการชื่นชม สู่การลงมือสร้างสรรค์

อีกหนึ่งแนวทางในการสืบสานศิลปะปูนปั้น คือการพัฒนาการท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมที่เปิดโอกาสให้นักท่องเที่ยวได้สัมผัสประสบการณ์การทำงานของช่างศิลป์ด้วยตนเอง กิจกรรม Workshop “ปั้นปูนสด” เปิดโอกาสให้ผู้สนใจได้ลองตำปูน ผสมวัสดุ และปั้นลวดลายอย่างง่ายบนแผ่นไม้ ก่อนนำกลับบ้านเป็นของที่ระลึก จากการ “ยืนชมงานศิลป์” จึงกลายเป็นการ “มีส่วนร่วมในการสร้างสรรค์ผลงาน” ซึ่งช่วยเพิ่มคุณค่าและความเข้าใจในภูมิปัญญาท้องถิ่น

มรดกศิลป์ที่ยังคงมีลมหายใจ

ศิลปะปูนปั้นสกุลช่างเมืองเพชร จึงมิใช่เพียงงานตกแต่งสถาปัตยกรรม หากแต่เป็นมรดกทางวัฒนธรรม   ที่สะท้อนทั้งความประณีต ความศรัทธา และภูมิปัญญาของช่างไทย

จากรุ่นครูสู่ศิษย์ จากวัดสู่ชุมชน และจากอดีตสู่อนาคต ลวดลายปูนปั้นเหล่านี้ ยังคงดำรงอยู่เป็นเสมือน “ลมหายใจของสกุลช่างเมืองเพชร” ที่บอกเล่าเรื่องราวของศิลปะไทยให้โลกได้ชื่นชมต่อไป

แหล่งอ้างอิง      https://th-th.facebook.com/suny.kar.reiyn.ru.ngan.pun.pan.ban.thxng/