เกาะเกร็ด : ปั้นภูมิปัญญาจากดิน สู่เศรษฐกิจสร้างสรรค์

เรื่องเล่าจากเกาะกลางเจ้าพระยา

กลางลำน้ำเจ้าพระยาในเขตจังหวัดนนทบุรี มีเกาะเล็ก ๆ ที่ยังคงเสน่ห์ของวิถีชีวิตดั้งเดิมไว้อย่างน่าหลงใหล นั่นคือ เกาะเกร็ด ชุมชนเก่าแก่ของชาวมอญที่อพยพมาตั้งถิ่นฐานตั้งแต่สมัยกรุงธนบุรี ต่อเนื่องถึงต้นกรุงรัตนโกสินทร์ สิ่งที่ชาวมอญนำติดตัวมาด้วย ไม่ใช่เพียงวัฒนธรรม แต่คือ “ภูมิปัญญา” โดยเฉพาะการทำเครื่องปั้นดินเผา เมื่อพวกเขาค้นพบว่าดินเหนียวบนเกาะแห่งนี้มีคุณสมบัติเหมาะกับการปั้น จึงเริ่มสร้างสรรค์ภาชนะต่าง ๆ ขึ้นเป็นอาชีพหลัก จากวันนั้นจนถึงวันนี้ ลวดลายบนผืนดินยังคงบอกเล่าเรื่องราวของวัฒนธรรมมอญที่หยั่งรากลึกอยู่บนเกาะแห่งนี้อย่างงดงาม

อัตลักษณ์ภูมิปัญญาเครื่องปั้นดินเผามอญ

เครื่องปั้นดินเผาเกาะเกร็ดมีเสน่ห์เฉพาะตัวที่ไม่เหมือนใคร จุดเด่น คือ การไม่เคลือบผิว ทำให้เห็นสีส้มแดงธรรมชาติของดินที่ผ่านการเผา ช่างปั้นยังคงใช้แป้นหมุนแบบดั้งเดิมในการขึ้นรูป ก่อนนำไปเผาในเตาโบราณที่เรียกว่า “เตาหลังเต่า” ซึ่งสร้างจากอิฐมอญ เป็นภูมิปัญญาที่สืบทอดกันมาหลายชั่วอายุคน ลวดลายบนชิ้นงาน   เกิดจากการแกะสลักและฉลุอย่างประณีต จนกลายเป็นเอกลักษณ์ที่ใครเห็นก็จำได้ นอกจากนี้ สีของชิ้นงานยังสะท้อนเทคนิคการเผา หากเผาแบบทั่วไปจะได้สีส้มแดง แต่ถ้าเผาด้วยแกลบจะได้สีดำเข้มที่งดงาม และมีเสน่ห์  ไปอีกแบบ

การสืบทอดจากรุ่นสู่รุ่น

ภูมิปัญญาการปั้นดินของชาวมอญที่เกาะเกร็ด ไม่ได้หยุดอยู่แค่เทคนิคการทำงาน แต่ยังส่งต่อจิตวิญญาณของช่างจากรุ่นสู่รุ่น ปัจจุบันยังมีครูช่างและปราชญ์ท้องถิ่นที่คอยถ่ายทอดความรู้ให้คนรุ่นใหม่ เช่น พงษ์พันธุ์ ไชยนิล หรือ ครูจ๊อด ผู้พัฒนาลวดลายให้ร่วมสมัยมากขึ้น แต่ยังคงรักษารากเดิมของช่างมอญไว้อย่างครบถ้วน การสืบทอดเช่นนี้ทำให้งานเครื่องปั้นดินเผาไม่ได้เป็นเพียงงานหัตถศิลป์ในอดีต แต่ยังคงเติบโตและปรับตัวไปพร้อมกับยุคสมัยปัจจุบัน

จากภูมิปัญญาชุมชน สู่เศรษฐกิจสร้างสรรค์

ในอดีต เครื่องปั้นดินเผาถูกใช้ในชีวิตประจำวัน เช่น โอ่งน้ำ อ่าง กระถาง หรือครก แต่เมื่อวิถีชีวิตเปลี่ยนไป ช่างในชุมชนก็ปรับตัวอย่างน่าสนใจ โดยนำลวดลายดั้งเดิมมาสร้างสรรค์เป็นสินค้าใหม่ ๆ ไม่ว่าจะเป็นโคมไฟ  ชุดน้ำชา เครื่องประดับ หรือของตกแต่งบ้านที่ตอบโจทย์คนยุคปัจจุบัน นอกจากนี้ เกาะเกร็ด ยังเปิดโอกาสให้นักท่องเที่ยวได้สัมผัสประสบการณ์จริง ผ่านกิจกรรม Workshop ให้นักท่องเที่ยวได้ลองปั้นดินด้วยตนเองบนแป้นหมุน  ที่ทั้งสนุกและได้เรียนรู้ไปพร้อมกัน ผู้เข้าร่วมยังสามารถฝากผลงานไว้เผาและให้จัดส่งภายหลังได้อีกด้วย

อีกก้าวสำคัญ คือ การได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นสินค้าสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ (GI) ซึ่งช่วยเพิ่มมูลค่า และสร้างความเชื่อมั่นให้กับผลิตภัณฑ์ ขณะเดียวกัน “หม้อน้ำลายวิจิตร” ยังได้รับการยกย่องให้เป็นสัญลักษณ์ของจังหวัดนนทบุรีอีกด้วย

ปั้นอนาคตจากรากเหง้าวัฒนธรรม

วันนี้ เครื่องปั้นดินเผามอญเกาะเกร็ดจึงไม่ใช่แค่งานหัตถศิลป์พื้นบ้าน แต่กลายเป็น “ทุนทางวัฒนธรรม”  ที่สร้างทั้งรายได้ และอัตลักษณ์ให้กับชุมชน แม้โลกจะหมุนไปอย่างรวดเร็ว แต่ตราบใดที่คนในชุมชนยังคงรักษา      ภูมิปัญญาดั้งเดิมไว้ พร้อมเปิดรับไอเดียใหม่ ๆ งานศิลป์จากดินเหนียวของเกาะเกร็ด ก็จะยังคงมีชีวิต และเล่าเรื่องราวของชุมชนแห่งนี้ต่อไป อย่างไม่มีวันสิ้นสุด

เครดิต  ขอขอบคุณ คุณพงษ์พันธุ์ ไชยนิล หรือครูจ๊อด จากบ้านดินมอญ เกาะเกร็ด จ.นนทบุรี

อ้างอิง
1.https://archive.sacit.or.th/creator/155
2.https://www.facebook.com/panchanilpottery/
3.https://www.facebook.com/baandinmon/