ไหมดาหลา แมลงทับ : จากธรรมชาติ…สู่ศิลป์แห่งแผ่นดิน

โครงการศิลปาชีพศึกษาพัฒนาไหมไทยพื้นบ้าน ไหมดาหลา และแมลงทับ บ้านคลองหมี จังหวัดสระแก้วคือ “จุดเริ่มต้นของโอกาส” ที่เกิดจากสายพระเนตรอันยาวไกล  คือพื้นที่เล็ก ๆ ที่ถักทอ “ชีวิต” ของผู้คน ผ่านเส้นไหมและความงดงามจากธรรมชาติ

ด้วยพระราชดำริของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ที่ทรงเห็นคุณค่าของไหมไทย และทรงมุ่งมั่นให้ได้รับการพัฒนาทั้งด้านองค์ความรู้และคุณภาพเพื่อให้เป็นที่ยอมรับในระดับนานาชาติ จากวันนั้น สู่วันนี้ เกษตรกรและช่างทอผ้า มีอาชีพที่มั่นคง มีรายได้ และสามารถเลี้ยงดูครอบครัวได้อย่างยั่งยืน หนึ่งในเอกลักษณ์ของโครงการแห่งนี้ คือ “ไหมดาหลา” ไหมพันธุ์พื้นบ้านที่ให้เส้นใยสีชมพูอ่อนหรือน้ำตาลอ่อนตามธรรมชาติงดงามราวกับสีของดอกดาหลา เส้นไหมแต่ละเส้นไม่เพียงสะท้อนความงามของธรรมชาติแต่ยังสะท้อน “ภูมิปัญญา” ที่สั่งสมมาหลายชั่วอายุคน

ปีกแมลงทับ สิ่งเล็ก ๆ ที่ยิ่งใหญ่ในสายพระเนตร

ย้อนกลับไปเมื่อวันที่ 9 พฤศจิกายน พ.ศ. 2526 จากบันทึกในหนังสือ เคียงราษฎร์ เมื่อครั้งเสด็จพระราชดำเนินไปยังบ้านสร้างค้อ อำเภอกุดบาก จังหวัดสกลนคร ชาวบ้านได้นำ “ปีกแมลงทับ” ใส่ถุงเล็ก ๆ มาทูลเกล้าฯ ถวาย เพราะสำหรับพวกเขา…นี่คือ “สิ่งดีที่สุดที่มี” และในสายพระเนตรของพระองค์ สิ่งเล็ก ๆ นี้ กลับเปล่งประกายอย่างงดงามด้วยสีสันธรรมชาติ  ทั้งสีเขียวมรกต สีทองแดง และสีน้ำเงินเหลือบแสง จึงมีพระราชดำริให้นำ “ปีกแมลงทับ” ที่ตายตามธรรมชาติ มาต่อยอดประยุกต์ในงานศิลปหัตถกรรม ส่งเสริมให้ชาวบ้านนำมาใช้ตกแต่งแทนลูกปัดและเลื่อม กลายเป็นงานปักที่มีชีวิต และมีเอกลักษณ์ไม่เหมือนใคร ในปี พ.ศ. 2528 เมื่อเสด็จพระราชดำเนินไปยังสหรัฐอเมริกาเป็นการส่วนพระองค์ พระองค์ทรงฉลองพระองค์     ชุดกลางวันผ้าไหม ปักประดับด้วยปีกแมลงทับและลูกปัด จากวัสดุธรรมดาของชาวบ้าน สู่ฉลองพระองค์บนเวทีโลก

เมื่อศิลป์พื้นบ้าน…ก้าวสู่ระดับแผ่นดิน

ปีกแมลงทับถูกนำมาตกแต่งบนฉลองพระองค์ และเครื่องทรงในโอกาสสำคัญ เป็นช่วงเวลาที่ “งานฝีมือของชาวบ้าน” ได้รับการยกระดับสู่ความงดงามระดับประเทศ และถูกถ่ายทอดต่อมาผ่านผลงานศิลปหัตถกรรมที่จัดแสดงในพิพิธภัณฑ์ศิลป์แผ่นดิน และพิพิธภัณฑ์ผ้า ในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ สิ่งสำคัญที่ทำให้งานศิลป์นี้ยั่งยืน พระองค์ทรงเน้นย้ำให้ใช้เฉพาะปีกแมลงทับที่ตายตามธรรมชาติเท่านั้น พร้อมทั้งส่งเสริมการอนุรักษ์ การเพาะเลี้ยง และการรักษาสิ่งแวดล้อม เพราะความงามที่แท้จริง ต้องไม่ทำร้ายธรรมชาติ

ศูนย์เรียนรู้…ที่สร้างอาชีพให้ชุมชน

 โครงการศิลปาชีพศึกษาพัฒนาไหมไทยพื้นบ้าน ไหมดาหลา และแมลงทับ จังหวัดสระแก้ว ณ ที่แห่งนี้
ทำหน้าที่เป็นศูนย์เรียนรู้และถ่ายทอดองค์ความรู้ ทั้งการเลี้ยงไหม การออกแบบผ้า และการสร้างสรรค์ผลิตภัณฑ์ ช่วยสร้างอาชีพให้กับประชาชนกว่า 9,000 ครัวเรือน ลดการย้ายถิ่นฐาน และทำให้คนในชุมชนสามารถพึ่งพาตนเองได้

จากธรรมชาติ…สู่ความยั่งยืนของชีวิต

 ไหมดาหลา และปีกแมลงทับ อาจเป็นเพียงวัตถุดิบจากธรรมชาติ แต่เมื่อผสานกับพระเมตตา ภูมิปัญญาและฝีมือของคนไทย จึงกลายเป็นทั้ง “อาชีพ” และ “ความภาคภูมิใจ” จากบ้านคลองหมี จังหวัดสระแก้วสู่เรื่องราวที่สะท้อนให้เห็นว่า คุณค่าของแผ่นดิน…เริ่มต้นจากการมองเห็นสิ่งเล็ก ๆ อย่างแท้จริง

สถานที่จัดแสดงผลงานหัตถศิลป์ปีกแมลงทับ  สามารถไปชมได้ที่:

- พิพิธภัณฑ์ศิลป์แผ่นดิน ตำบลเกาะเกิด จังหวัดพระนครศรีอยุธยา : เป็นแหล่งรวบรวมผลงานมาสเตอร์พีซที่ใช้ปีกแมลงทับตกแต่งอย่างวิจิตร เช่น งานแกะสลักไม้ และงานเครื่องเงินเครื่องทอง

-พิพิธภัณฑ์ผ้าในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ฯ (หอรัษฎากรพิพัฒน์ ในพระบรมมหาราชวัง) : จัดแสดงฉลองพระองค์และงานปักที่ใช้ปีกแมลงทับแทนการใช้เลื่อม

- ศูนย์ศิลปาชีพบางไทร จังหวัดพระนครศรีอยุธยา : เป็นแหล่งผลิตและมีนิทรรศการหมุนเวียนเกี่ยวกับงานหัตถศิลป์จากปีกแมลงทับ 

ข้อมูล
1. หนังสือเคียงราษฎร์

2.โครงการศิลปาชีพศึกษาพัฒนาไหมไทยพื้นบ้าน ไหมดาหลา และแมลงทับ จังหวัดสระแก้ว

3. https://projects.rdpb.go.th/projects/5702156640321536/-
4. https://90route.com/project/10/