โครงการศิลปาชีพศึกษาพัฒนาไหมไทยพื้นบ้าน ไหมดาหลา และแมลงทับ บ้านคลองหมี จังหวัดสระแก้วคือ “จุดเริ่มต้นของโอกาส” ที่เกิดจากสายพระเนตรอันยาวไกล คือพื้นที่เล็ก ๆ ที่ถักทอ “ชีวิต” ของผู้คน ผ่านเส้นไหมและความงดงามจากธรรมชาติ
ด้วยพระราชดำริของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ที่ทรงเห็นคุณค่าของไหมไทย และทรงมุ่งมั่นให้ได้รับการพัฒนาทั้งด้านองค์ความรู้และคุณภาพเพื่อให้เป็นที่ยอมรับในระดับนานาชาติ จากวันนั้น สู่วันนี้ เกษตรกรและช่างทอผ้า มีอาชีพที่มั่นคง มีรายได้ และสามารถเลี้ยงดูครอบครัวได้อย่างยั่งยืน หนึ่งในเอกลักษณ์ของโครงการแห่งนี้ คือ “ไหมดาหลา” ไหมพันธุ์พื้นบ้านที่ให้เส้นใยสีชมพูอ่อนหรือน้ำตาลอ่อนตามธรรมชาติงดงามราวกับสีของดอกดาหลา เส้นไหมแต่ละเส้นไม่เพียงสะท้อนความงามของธรรมชาติแต่ยังสะท้อน “ภูมิปัญญา” ที่สั่งสมมาหลายชั่วอายุคน
ปีกแมลงทับ สิ่งเล็ก ๆ ที่ยิ่งใหญ่ในสายพระเนตร
ย้อนกลับไปเมื่อวันที่ 9 พฤศจิกายน พ.ศ. 2526 จากบันทึกในหนังสือ เคียงราษฎร์ เมื่อครั้งเสด็จพระราชดำเนินไปยังบ้านสร้างค้อ อำเภอกุดบาก จังหวัดสกลนคร ชาวบ้านได้นำ “ปีกแมลงทับ” ใส่ถุงเล็ก ๆ มาทูลเกล้าฯ ถวาย เพราะสำหรับพวกเขา…นี่คือ “สิ่งดีที่สุดที่มี” และในสายพระเนตรของพระองค์ สิ่งเล็ก ๆ นี้ กลับเปล่งประกายอย่างงดงามด้วยสีสันธรรมชาติ ทั้งสีเขียวมรกต สีทองแดง และสีน้ำเงินเหลือบแสง จึงมีพระราชดำริให้นำ “ปีกแมลงทับ” ที่ตายตามธรรมชาติ มาต่อยอดประยุกต์ในงานศิลปหัตถกรรม ส่งเสริมให้ชาวบ้านนำมาใช้ตกแต่งแทนลูกปัดและเลื่อม กลายเป็นงานปักที่มีชีวิต และมีเอกลักษณ์ไม่เหมือนใคร ในปี พ.ศ. 2528 เมื่อเสด็จพระราชดำเนินไปยังสหรัฐอเมริกาเป็นการส่วนพระองค์ พระองค์ทรงฉลองพระองค์ ชุดกลางวันผ้าไหม ปักประดับด้วยปีกแมลงทับและลูกปัด จากวัสดุธรรมดาของชาวบ้าน สู่ฉลองพระองค์บนเวทีโลก
เมื่อศิลป์พื้นบ้าน…ก้าวสู่ระดับแผ่นดิน
ปีกแมลงทับถูกนำมาตกแต่งบนฉลองพระองค์ และเครื่องทรงในโอกาสสำคัญ เป็นช่วงเวลาที่ “งานฝีมือของชาวบ้าน” ได้รับการยกระดับสู่ความงดงามระดับประเทศ และถูกถ่ายทอดต่อมาผ่านผลงานศิลปหัตถกรรมที่จัดแสดงในพิพิธภัณฑ์ศิลป์แผ่นดิน และพิพิธภัณฑ์ผ้า ในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ สิ่งสำคัญที่ทำให้งานศิลป์นี้ยั่งยืน พระองค์ทรงเน้นย้ำให้ใช้เฉพาะปีกแมลงทับที่ตายตามธรรมชาติเท่านั้น พร้อมทั้งส่งเสริมการอนุรักษ์ การเพาะเลี้ยง และการรักษาสิ่งแวดล้อม เพราะความงามที่แท้จริง ต้องไม่ทำร้ายธรรมชาติ
ศูนย์เรียนรู้…ที่สร้างอาชีพให้ชุมชน
โครงการศิลปาชีพศึกษาพัฒนาไหมไทยพื้นบ้าน ไหมดาหลา และแมลงทับ จังหวัดสระแก้ว ณ ที่แห่งนี้
ทำหน้าที่เป็นศูนย์เรียนรู้และถ่ายทอดองค์ความรู้ ทั้งการเลี้ยงไหม การออกแบบผ้า และการสร้างสรรค์ผลิตภัณฑ์ ช่วยสร้างอาชีพให้กับประชาชนกว่า 9,000 ครัวเรือน ลดการย้ายถิ่นฐาน และทำให้คนในชุมชนสามารถพึ่งพาตนเองได้
จากธรรมชาติ…สู่ความยั่งยืนของชีวิต
ไหมดาหลา และปีกแมลงทับ อาจเป็นเพียงวัตถุดิบจากธรรมชาติ แต่เมื่อผสานกับพระเมตตา ภูมิปัญญาและฝีมือของคนไทย จึงกลายเป็นทั้ง “อาชีพ” และ “ความภาคภูมิใจ” จากบ้านคลองหมี จังหวัดสระแก้วสู่เรื่องราวที่สะท้อนให้เห็นว่า คุณค่าของแผ่นดิน…เริ่มต้นจากการมองเห็นสิ่งเล็ก ๆ อย่างแท้จริง
สถานที่จัดแสดงผลงานหัตถศิลป์ปีกแมลงทับ สามารถไปชมได้ที่:
- พิพิธภัณฑ์ศิลป์แผ่นดิน ตำบลเกาะเกิด จังหวัดพระนครศรีอยุธยา : เป็นแหล่งรวบรวมผลงานมาสเตอร์พีซที่ใช้ปีกแมลงทับตกแต่งอย่างวิจิตร เช่น งานแกะสลักไม้ และงานเครื่องเงินเครื่องทอง
-พิพิธภัณฑ์ผ้าในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ฯ (หอรัษฎากรพิพัฒน์ ในพระบรมมหาราชวัง) : จัดแสดงฉลองพระองค์และงานปักที่ใช้ปีกแมลงทับแทนการใช้เลื่อม
- ศูนย์ศิลปาชีพบางไทร จังหวัดพระนครศรีอยุธยา : เป็นแหล่งผลิตและมีนิทรรศการหมุนเวียนเกี่ยวกับงานหัตถศิลป์จากปีกแมลงทับ
ข้อมูล
1. หนังสือเคียงราษฎร์
2.โครงการศิลปาชีพศึกษาพัฒนาไหมไทยพื้นบ้าน ไหมดาหลา และแมลงทับ จังหวัดสระแก้ว
ข่าวที่เกี่ยวข้อง
จากพืชป่าสู่ศิลป์แห่งแผ่นดิน : พระราชดำริฟื้นชีวิต “ย่านลิเภา”
กระเป๋าย่านลิเภา คือ หนึ่งในงานหัตถศิลป์ชั้นสูงของไทยที่ถือกำเนิดจากธรรมชาติและภูมิปัญญาชาวบ้านภาคใต้ ย่านลิเภา เป็นพืชเถาตระกูลเฟิร์นที่ขึ้นเองตามป่าดิบชื้น มี
งานศิลป์ภูมิปัญญาไทย ศูนย์ศิลปาชีพบ้านกุดนาขาม จ.สกลนคร จากผืนดินที่แห้งแล้ง สู่แหล่งสร้างคุณค่าด้วยงานศิลป์แห่งอีสาน
เมื่อปี พ.ศ. 2525 บ้านกุดนาขาม จังหวัดสกลนคร ยังเป็นหมู่บ้านเล็ก ๆ ที่ประสบปัญหาภัยแล้งอย่างหนัก การทำนาไม่ได้ผล ชาวบ้านขาดแคลนน้ำและรายได้ การดำรงชีวิตเต็มไปด้วยความยากลำบาก ในปีนั้นพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช
ภูมิปัญญาผ้าปาเต๊ะแห่งสุไหงโก-ลก Soloma Patek จ.นราธิวาส พระราชปณิธานแห่งการรักษาผืนผ้าไทย สู่การต่อยอดงานปาเต๊ะร่วมสมัย
ตลอดระยะเวลาหลายทศวรรษที่ผ่านมา สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง มีพระราชปณิธานในการอนุรักษ์และฟื้นฟูผ้าไทยจากทุกภูมิภาคของประเทศ
เสน่ห์งานศิลป์แห่งทักษิณราชนิเวศน์ ศูนย์ศิลปาชีพพิเศษทักษิณราชนิเวศน์ จ.นราธิวาส
ตลอดระยะเวลากว่า 5 ทศวรรษที่ผ่านมา พื้นที่จังหวัดชายแดนภาคใต้ นอกจากจะเป็นดินแดนที่มีความลากหลายทางวัฒนธรรมแล้ว ยังเป็นพื้นที่ที่ได้รับพระมหากรุณาธิคุณอย่างต่อเนื่องจาก
ไหมอีรี่ หนึ่งเดียวในภาคใต้ จากพระราชดำริสู่พระราชปณิธานที่สืบสาน ณ ศูนย์ศิลปาชีพภูเขาทอง จังหวัดนราธิวาส
กว่า 4 ทศวรรษที่ผ่านมา "ศูนย์ศิลปาชีพ" ทั่วประเทศได้ทำหน้าที่เป็นมากกว่าสถานที่ฝึกอาชีพ หากแต่เป็นพื้นที่แห่งโอกาสที่ช่วยเปลี่ยนคุณภาพชีวิตของประชาชนจำนวนมาก
จากปลายด้ามขวาน สู่เสน่ห์ผ้าบาติกไทย จ.นราธิวาส
พระวิสัยทัศน์ด้านการอนุรักษ์และต่อยอดผ้าไทยของ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสิริวัณณวรี นารีรัตนราชกัญญา นับเป็นแรงบันดาลใจสำคัญให้ชุมชนผ้าไทยทั่วประเทศพัฒนาภูมิปัญญาท้องถิ่นสู่ผลงานร่วมสมัยที่ตอบโจทย์ยุค